भावना नाहीत माझ्या, शब्दही नाहीत माझे
अंतरी का वाटते पण हे असावे गीत माझे?
पुस्तके, एकांत, गाणी, लेखणी, शाई नि कागद
विखुरले अस्तित्व सारे ह्याच सामग्रीत माझे
कल्पनांची कामधेनू येत आगंतुक कधीही
दोहतो अदृश्य कोणी, भासते नवनीत माझे
वर्ख माझ्या वैखरीचा लावला असली तरीही
बोलवीता वेगळा आहे धनी, संगीत माझे
स्पर्शता परतत्त्व, गाते लेखणी उत्तुंग गाणी
एरवी हरवून जाते बोलणे गर्दीत माझे
का तुझ्या शब्दांस येतो गंध हा पहिल्या सरीचा?
"पाय मी रोवून आहे घट्ट ह्या मातीत माझे"
जे निके, जे सत्त्व आहे ते कसे माझे म्हणू मी?
भृंग, वर हा शारदेचा, काय अभिव्यक्तीत माझे?
संपत नाही प्रवास तोवर चालत जाणे
जगणे म्हणजे उगाच रस्ता तुडवत जाणे
ओंजळ भरणे कधी कधी किरणांनी आणिक
अंधाराचे कधी कवडसे वेचत जाणे
तडजोडींशी पदोपदी रुजवाती करणे
नैतिकतेच्या प्रखर दिव्यांना विझवत जाणे
कसले चिंतन, कशास गप्पा आत्मोन्नतिच्या
देहाच्या मागण्या अधाशी पुरवत जाणे
उपकारांची तसेच अपकारांची देणी
व्याजासोबत, मिलिंद, मुद्दल फेडत जाणे
कै. श्री. हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या मधुशाला ह्या रुबाईसंग्रहातील काही रुबायांचा भावानुवाद करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
४१.
वादक बन मधु का विक्रेता लाया सुर-सुमधुर-हाला,
रागिनियाँ बन साकी आई भरकर तारों का प्याला,
विक्रेता के संकेतों पर दौड़ लयों, आलापों में,
पान कराती श्रोतागण को, झंकृत वीणा मधुशाला।।४१।
वादक होउन मधुविक्रेता आणित-सुर-सुमधुर हाला
राग-रागिण्या साकी झाल्या भरून तारांचा प्याला
विक्रेत्याच्या संकेतांवर, लयीतुनी, आलापातुन
झंकारुन रसपान करवते श्रोतृगणाला मधुशाला
रागिनियाँ बन साकी आई भरकर तारों का प्याला,
विक्रेता के संकेतों पर दौड़ लयों, आलापों में,
पान कराती श्रोतागण को, झंकृत वीणा मधुशाला।।४१।
वादक होउन मधुविक्रेता आणित-सुर-सुमधुर हाला
राग-रागिण्या साकी झाल्या भरून तारांचा प्याला
विक्रेत्याच्या संकेतांवर, लयीतुनी, आलापातुन
झंकारुन रसपान करवते श्रोतृगणाला मधुशाला
४२.
चित्रकार बन साकी आता लेकर तूली का प्याला,
जिसमें भरकर पान कराता वह बहु रस-रंगी हाला,
मन के चित्र जिसे पी-पीकर रंग-बिरंगे हो जाते,
चित्रपटी पर नाच रही है एक मनोहर मधुशाला।।४२।
चित्रकार साकी होउनिया कुंचल्यास करतो प्याला
ज्यात भरुनिया पाजत आहे रस-रंगांची तो हाला
पिऊन ज्याला रंग-बिरंगी होती मनातली चित्रे
चित्रपट्टीवर नाचत आहे एक मनोहर मधुशाला
जिसमें भरकर पान कराता वह बहु रस-रंगी हाला,
मन के चित्र जिसे पी-पीकर रंग-बिरंगे हो जाते,
चित्रपटी पर नाच रही है एक मनोहर मधुशाला।।४२।
चित्रकार साकी होउनिया कुंचल्यास करतो प्याला
ज्यात भरुनिया पाजत आहे रस-रंगांची तो हाला
पिऊन ज्याला रंग-बिरंगी होती मनातली चित्रे
चित्रपट्टीवर नाचत आहे एक मनोहर मधुशाला
४३.
घन श्यामल अंगूर लता से खिंच खिंच यह आती हाला,
अरूण-कमल-कोमल कलियों की प्याली, फूलों का प्याला,
लोल हिलोरें साकी बन बन माणिक मधु से भर जातीं,
हंस मत्त होते पी पीकर मानसरोवर मधुशाला।।४३।
श्यामवर्ण द्राक्षांतुन निघते पिचल्यावरती ही हाला
सुर्यमुखी कोवळ्या कळ्या अन् सुमनांचा होतो प्याला
ज्यात होउनी साकी लाटा माणिक मद्याचे भरती
हंस मत्त होतात प्राशुनी, मानसरोवर मधुशाला
अरूण-कमल-कोमल कलियों की प्याली, फूलों का प्याला,
लोल हिलोरें साकी बन बन माणिक मधु से भर जातीं,
हंस मत्त होते पी पीकर मानसरोवर मधुशाला।।४३।
श्यामवर्ण द्राक्षांतुन निघते पिचल्यावरती ही हाला
सुर्यमुखी कोवळ्या कळ्या अन् सुमनांचा होतो प्याला
ज्यात होउनी साकी लाटा माणिक मद्याचे भरती
हंस मत्त होतात प्राशुनी, मानसरोवर मधुशाला
४४.
हिम श्रेणी अंगूर लता-सी फैली, हिम जल है हाला,
चंचल नदियाँ साकी बनकर, भरकर लहरों का प्याला,
कोमल कूर-करों में अपने छलकाती निशिदिन चलतीं,
पीकर खेत खड़े लहराते, भारत पावन मधुशाला।।४४।
पर्वतराजी हिमालयाची, द्राक्षवेलि; हिमजल हाला
चंचल सरिता साकी होउन भरुनि तरंगांचा प्याला
सांडत जाती रोज आपल्या कोमल हस्त-किनाऱ्यांनी
पिऊन शेते डोलु लागती, भारत पावन मधुशाला
चंचल नदियाँ साकी बनकर, भरकर लहरों का प्याला,
कोमल कूर-करों में अपने छलकाती निशिदिन चलतीं,
पीकर खेत खड़े लहराते, भारत पावन मधुशाला।।४४।
पर्वतराजी हिमालयाची, द्राक्षवेलि; हिमजल हाला
चंचल सरिता साकी होउन भरुनि तरंगांचा प्याला
सांडत जाती रोज आपल्या कोमल हस्त-किनाऱ्यांनी
पिऊन शेते डोलु लागती, भारत पावन मधुशाला
४५.
धीर सुतों के हृदय रक्त की आज बना रक्तिम हाला,
वीर सुतों के वर शीशों का हाथों में लेकर प्याला,
अति उदार दानी साकी है आज बनी भारतमाता,
स्वतंत्रता है तृषित कालिका बलिवेदी है मधुशाला।।४५।
शूर सुतांच्या हृद्रक्ताची आज करुन रक्तिम हाला
वीर सुतांच्या शिरकमलांचा हाती घेउनिया प्याला
दानशूर, अति उदार साकी, पहा, बने भारतमाता
स्वतंत्रता ही तृषित कालिका, बलिवेदी ही मधुशाला
वीर सुतों के वर शीशों का हाथों में लेकर प्याला,
अति उदार दानी साकी है आज बनी भारतमाता,
स्वतंत्रता है तृषित कालिका बलिवेदी है मधुशाला।।४५।
शूर सुतांच्या हृद्रक्ताची आज करुन रक्तिम हाला
वीर सुतांच्या शिरकमलांचा हाती घेउनिया प्याला
दानशूर, अति उदार साकी, पहा, बने भारतमाता
स्वतंत्रता ही तृषित कालिका, बलिवेदी ही मधुशाला
४६.
दुतकारा मस्जिद ने मुझको कहकर है पीनेवाला,
ठुकराया ठाकुरद्वारे ने देख हथेली पर प्याला,
कहाँ ठिकाना मिलता जग में भला अभागे काफिर को?
शरणस्थल बनकर न मुझे यदि अपना लेती मधुशाला।।४६।
दूर लोटुनी मशिद म्हणाली, "स्थान नसे पिणाऱ्याला"
मंदिरही घेईना मजला पाहुनिया हाती प्याला
स्थान न मिळते कोठे जगती दुर्दैवी पाखंड्याला
मला आसरा देउन करती जवळ न जर का मधुशाला
ठुकराया ठाकुरद्वारे ने देख हथेली पर प्याला,
कहाँ ठिकाना मिलता जग में भला अभागे काफिर को?
शरणस्थल बनकर न मुझे यदि अपना लेती मधुशाला।।४६।
दूर लोटुनी मशिद म्हणाली, "स्थान नसे पिणाऱ्याला"
मंदिरही घेईना मजला पाहुनिया हाती प्याला
स्थान न मिळते कोठे जगती दुर्दैवी पाखंड्याला
मला आसरा देउन करती जवळ न जर का मधुशाला
४७.
पथिक बना मैं घूम रहा हूँ, सभी जगह मिलती हाला,
सभी जगह मिल जाता साकी, सभी जगह मिलता प्याला,
मुझे ठहरने का, हे मित्रों, कष्ट नहीं कुछ भी होता,
मिले न मंदिर, मिले न मस्जिद, मिल जाती है मधुशाला।।४७।
फिरतो आहे यात्री होउन, मिळे कुठेही मज हाला
सर्व ठिकाणी मिळते साकी, सर्व ठिकाणी अन् प्याला
त्रास नसे मजला कुठलाही, दोस्तांनो, वास्तव्याचा
मशीद वा मंदिर न सापडो, सापडते मज मधुशाला
सभी जगह मिल जाता साकी, सभी जगह मिलता प्याला,
मुझे ठहरने का, हे मित्रों, कष्ट नहीं कुछ भी होता,
मिले न मंदिर, मिले न मस्जिद, मिल जाती है मधुशाला।।४७।
फिरतो आहे यात्री होउन, मिळे कुठेही मज हाला
सर्व ठिकाणी मिळते साकी, सर्व ठिकाणी अन् प्याला
त्रास नसे मजला कुठलाही, दोस्तांनो, वास्तव्याचा
मशीद वा मंदिर न सापडो, सापडते मज मधुशाला
४८.
सजें न मस्जिद और नमाज़ी कहता है अल्लाताला,
सजधजकर, पर, साकी आता, बन ठनकर, पीनेवाला,
शेख, कहाँ तुलना हो सकती मस्जिद की मदिरालय से
चिर विधवा है मस्जिद तेरी, सदा सुहागिन मधुशाला।।४८।
वर्ज्य नमाज़ी-मशिदींना सजणे, सांगे अल्लाताला
सजून येती पण पीणारे, नटुनथटुन साकीबाला
मदिरालय अन् मशिदीची होईल, शेख, तुलना कैसी
मशीद तव आहे चिरविधवा, अहेव कायम मधुशाला
सजधजकर, पर, साकी आता, बन ठनकर, पीनेवाला,
शेख, कहाँ तुलना हो सकती मस्जिद की मदिरालय से
चिर विधवा है मस्जिद तेरी, सदा सुहागिन मधुशाला।।४८।
वर्ज्य नमाज़ी-मशिदींना सजणे, सांगे अल्लाताला
सजून येती पण पीणारे, नटुनथटुन साकीबाला
मदिरालय अन् मशिदीची होईल, शेख, तुलना कैसी
मशीद तव आहे चिरविधवा, अहेव कायम मधुशाला
४९.
बजी नफ़ीरी और नमाज़ी भूल गया अल्लाताला,
गाज गिरी, पर ध्यान सुरा में मग्न रहा पीनेवाला,
शेख, बुरा मत मानो इसको, साफ़ कहूँ तो मस्जिद को
अभी युगों तक सिखलाएगी ध्यान लगाना मधुशाला!।४९।
जरा वाजता सनई विसरे, पहा, नमाज़ी अल्लाला
वीज पडो, अविचल पीणारा बसे सुरेच्या ध्यानाला
स्पष्ट सांगतो, शेख, तुला, तू नकोस ऐकुन रागावू
युगे युगे शिकवील मशिदिला ध्यान लावणे मधुशाला
गाज गिरी, पर ध्यान सुरा में मग्न रहा पीनेवाला,
शेख, बुरा मत मानो इसको, साफ़ कहूँ तो मस्जिद को
अभी युगों तक सिखलाएगी ध्यान लगाना मधुशाला!।४९।
जरा वाजता सनई विसरे, पहा, नमाज़ी अल्लाला
वीज पडो, अविचल पीणारा बसे सुरेच्या ध्यानाला
स्पष्ट सांगतो, शेख, तुला, तू नकोस ऐकुन रागावू
युगे युगे शिकवील मशिदिला ध्यान लावणे मधुशाला
५०.
मुसलमान औ' हिन्दू है दो, एक, मगर, उनका प्याला,
एक, मगर, उनका मदिरालय, एक, मगर, उनकी हाला,
दोनों रहते एक न जब तक मस्जिद मन्दिर में जाते,
बैर बढ़ाते मस्जिद मन्दिर मेल कराती मधुशाला!।५०।
जरी वेगळे मुस्लिम-हिंदू, एक परि त्यांचा प्याला
एक, परी, त्यांचे मदिरालय, एक परी त्यांची हाला
वेगवेगळे असती जोवर मंदिर-मशिदीला जाती
वैर वाढवी मशीद-मंदीर, जवळ आणते मधुशाला
एक, मगर, उनका मदिरालय, एक, मगर, उनकी हाला,
दोनों रहते एक न जब तक मस्जिद मन्दिर में जाते,
बैर बढ़ाते मस्जिद मन्दिर मेल कराती मधुशाला!।५०।
जरी वेगळे मुस्लिम-हिंदू, एक परि त्यांचा प्याला
एक, परी, त्यांचे मदिरालय, एक परी त्यांची हाला
वेगवेगळे असती जोवर मंदिर-मशिदीला जाती
वैर वाढवी मशीद-मंदीर, जवळ आणते मधुशाला
मान्य की दुर्बोधतेचा शाप आहे
वस्त्र पद्याचे परी किनखाप आहे
राखले ईमान आहे प्रेरणेशी
काव्यनिष्ठेचे दुजे का माप आहे ?
शब्द दिमतीला उभे असतात माझ्या
काय गतजन्मातले हे पाप आहे ?
शब्द सोपे, अर्थ सोपे मागता पण
राहिले जीवन कुठे अश्राप आहे ?
बोलले "बोलीतले तू शब्द वापर"
लेखणी त्यांची जणू निष्पाप आहे
"गाव तटबंदी असे सारस्वतांचा
आत येण्याची कुणाची टाप आहे ?"
शब्द यवनांचे मुखी असतात त्यांना
वाटते गीर्वाणभाषा ताप आहे
शस्त्र हे येऱ्या-गबाळ्यांना न पेले
'भृंग' कविता शंकराचा चाप आहे
कै. श्री. हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या मधुशाला ह्या रुबाईसंग्रहातील काही रुबायांचा भावानुवाद करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
३१.
तारक मणियों से सज्जित नभ बन जाए मधु का प्याला,
सीधा करके भर दी जाए उसमें सागरजल हाला,
मत्त समीरण साकी बनकर अधरों पर छलका जाए,
फैले हों जो सागर तट से विश्व बने यह मधुशाला।।३१।
मणी तारकांचे ल्यालेले नभ होवो मधुचा प्याला
सरळ करुनिया भरा त्यात सिंधूच्या पाण्याची हाला
धुंद वात होउनिया साकी सांडो तिजला अधरांवर
बिलगलेत जे सिंधुतिरासम; विश्व बनो ही मधुशाला
सीधा करके भर दी जाए उसमें सागरजल हाला,
मत्त समीरण साकी बनकर अधरों पर छलका जाए,
फैले हों जो सागर तट से विश्व बने यह मधुशाला।।३१।
मणी तारकांचे ल्यालेले नभ होवो मधुचा प्याला
सरळ करुनिया भरा त्यात सिंधूच्या पाण्याची हाला
धुंद वात होउनिया साकी सांडो तिजला अधरांवर
बिलगलेत जे सिंधुतिरासम; विश्व बनो ही मधुशाला
३२.
अधरों पर हो कोई भी रस जिहवा पर लगती हाला,
भाजन हो कोई हाथों में लगता रक्खा है प्याला,
हर सूरत साकी की सूरत में परिवर्तित हो जाती,
आँखों के आगे हो कुछ भी, आँखों में है मधुशाला।।३२।
असो कोणताही रस अधरी, हवि जिभेवरती हाला
असो कोणतेही भांडे पण वाटे करि आहे प्याला
दिसू लागती सर्व चेहरे साकीच्या चेहऱ्यासम अन्
असो पुढे डोळ्यांच्या काही, आहे नयनी मधुशाला
भाजन हो कोई हाथों में लगता रक्खा है प्याला,
हर सूरत साकी की सूरत में परिवर्तित हो जाती,
आँखों के आगे हो कुछ भी, आँखों में है मधुशाला।।३२।
असो कोणताही रस अधरी, हवि जिभेवरती हाला
असो कोणतेही भांडे पण वाटे करि आहे प्याला
दिसू लागती सर्व चेहरे साकीच्या चेहऱ्यासम अन्
असो पुढे डोळ्यांच्या काही, आहे नयनी मधुशाला
३३.
पौधे आज बने हैं साकी ले ले फूलों का प्याला,
भरी हुई है जिसके अंदर पिरमल-मधु-सुरिभत हाला,
माँग माँगकर भ्रमरों के दल रस की मदिरा पीते हैं,
झूम झपक मद-झंपित होते, उपवन क्या है मधुशाला!।३३।
झाडे साकी आज जाहली सुमनांचा घेउन प्याला
अंतरात ज्यांच्या भरलेली मधा-सुगंधाची हाला
मागमागुनी भ्रमरदले प्राशन करिती रस मदिरेचे
धुंद होउनी झिंगु लागती; बाग नव्हे ही मधुशाला
भरी हुई है जिसके अंदर पिरमल-मधु-सुरिभत हाला,
माँग माँगकर भ्रमरों के दल रस की मदिरा पीते हैं,
झूम झपक मद-झंपित होते, उपवन क्या है मधुशाला!।३३।
झाडे साकी आज जाहली सुमनांचा घेउन प्याला
अंतरात ज्यांच्या भरलेली मधा-सुगंधाची हाला
मागमागुनी भ्रमरदले प्राशन करिती रस मदिरेचे
धुंद होउनी झिंगु लागती; बाग नव्हे ही मधुशाला
३४.
प्रति रसाल तरू साकी सा है, प्रति मंजरिका है प्याला,
छलक रही है जिसके बाहर मादक सौरभ की हाला,
छक जिसको मतवाली कोयल कूक रही डाली डाली
हर मधुऋतु में अमराई में जग उठती है मधुशाला।।३४।
रसाळ तरु प्रत्येक साकी-सा, हर मंजिरी आहे प्याला
जिच्यातुनी बाहेर ठिबकते सौरभाचि मादक हाला
टिपुन जिला होऊन धुंद कोकिळ कूजन करि फांद्यांवर
मधुर ऋतु येताच जागते आमराईतुन मधुशाला
छलक रही है जिसके बाहर मादक सौरभ की हाला,
छक जिसको मतवाली कोयल कूक रही डाली डाली
हर मधुऋतु में अमराई में जग उठती है मधुशाला।।३४।
रसाळ तरु प्रत्येक साकी-सा, हर मंजिरी आहे प्याला
जिच्यातुनी बाहेर ठिबकते सौरभाचि मादक हाला
टिपुन जिला होऊन धुंद कोकिळ कूजन करि फांद्यांवर
मधुर ऋतु येताच जागते आमराईतुन मधुशाला
३५.
मंद झकोरों के प्यालों में मधुऋतु सौरभ की हाला
भर भरकर है अनिल पिलाता बनकर मधु-मद-मतवाला,
हरे हरे नव पल्लव, तरूगण, नूतन डालें, वल्लरियाँ,
छक छक, झुक झुक झूम रही हैं, मधुबन में है मधुशाला।।३५।
मंद झुळुकिच्या प्याल्यामध्ये मधुऋतु सौरभ ही हाला
अनिल पाजतो इतरां भरुनी, धुंद स्वत: ही तो झाला
नविन पल्लवी हिरवी, तरुगण, नूतन वल्लरि अन् वेली
सर्व डोलती मत्त होऊनि, मधुवनि आहे मधुशाला
तारक-मणि-मंडित चादर दे मोल धरा लेती हाला,
अगणित कर-किरणों से जिसको पी, खग पागल हो गाते,
प्रति प्रभात में पूर्ण प्रकृति में मुखिरत होती मधुशाला।।३६।
पहाटेस होते जेव्हा साकी अरुणा ऊषा-बाला
तारे-मंडित चादर देउन मोल, धरा घेते हाला
सहस्ररश्मीच्या किरणांना पिऊन खग जेव्हा गाती
प्रभातीत त्या, निसर्गात त्या प्रतीत होते मधुशाला
भर भरकर है अनिल पिलाता बनकर मधु-मद-मतवाला,
हरे हरे नव पल्लव, तरूगण, नूतन डालें, वल्लरियाँ,
छक छक, झुक झुक झूम रही हैं, मधुबन में है मधुशाला।।३५।
मंद झुळुकिच्या प्याल्यामध्ये मधुऋतु सौरभ ही हाला
अनिल पाजतो इतरां भरुनी, धुंद स्वत: ही तो झाला
नविन पल्लवी हिरवी, तरुगण, नूतन वल्लरि अन् वेली
सर्व डोलती मत्त होऊनि, मधुवनि आहे मधुशाला
३६.
साकी बन आती है प्रातः जब अरुणा ऊषा बाला,तारक-मणि-मंडित चादर दे मोल धरा लेती हाला,
अगणित कर-किरणों से जिसको पी, खग पागल हो गाते,
प्रति प्रभात में पूर्ण प्रकृति में मुखिरत होती मधुशाला।।३६।
पहाटेस होते जेव्हा साकी अरुणा ऊषा-बाला
तारे-मंडित चादर देउन मोल, धरा घेते हाला
सहस्ररश्मीच्या किरणांना पिऊन खग जेव्हा गाती
प्रभातीत त्या, निसर्गात त्या प्रतीत होते मधुशाला
३७.
उतर नशा जब उसका जाता, आती है संध्या बाला,
बड़ी पुरानी, बड़ी नशीली नित्य ढला जाती हाला,
जीवन के संताप शोक सब इसको पीकर मिट जाते
सुरा-सुप्त होते मद-लोभी जागृत रहती मधुशाला।।३७।
तिची नशा जेव्हा उतरे, येते तेव्हा संध्या-बाला
खूप पुरातन आणिक मादक, नित्य तीत मिसळे हाला
हिला प्राशुनी मिटती सारे राग, शोक आयुष्याचे
नशेत निजती मद्यप्रेमी अन् जागत असते मधुशाला
बड़ी पुरानी, बड़ी नशीली नित्य ढला जाती हाला,
जीवन के संताप शोक सब इसको पीकर मिट जाते
सुरा-सुप्त होते मद-लोभी जागृत रहती मधुशाला।।३७।
तिची नशा जेव्हा उतरे, येते तेव्हा संध्या-बाला
खूप पुरातन आणिक मादक, नित्य तीत मिसळे हाला
हिला प्राशुनी मिटती सारे राग, शोक आयुष्याचे
नशेत निजती मद्यप्रेमी अन् जागत असते मधुशाला
३८.
अंधकार है मधुविक्रेता, सुन्दर साकी शशिबाला
किरण किरण में जो छलकाती जाम जुम्हाई का हाला,
पीकर जिसको चेतनता खो लेने लगते हैं झपकी
तारकदल से पीनेवाले, रात नहीं है, मधुशाला।।३८।
मधुविक्रेता तम आहे अन् सुंदर साकी शशीबाला
किरणा-किरणातुनि देई जी उच्च प्रतीचा मधुप्याला
सुटू चेतनेचा कर लागे, घेऊ लागती डुलक्या ते
ताऱ्यांसम सारे पीणारे; रात नसे ही, मधुशाला
किरण किरण में जो छलकाती जाम जुम्हाई का हाला,
पीकर जिसको चेतनता खो लेने लगते हैं झपकी
तारकदल से पीनेवाले, रात नहीं है, मधुशाला।।३८।
मधुविक्रेता तम आहे अन् सुंदर साकी शशीबाला
किरणा-किरणातुनि देई जी उच्च प्रतीचा मधुप्याला
सुटू चेतनेचा कर लागे, घेऊ लागती डुलक्या ते
ताऱ्यांसम सारे पीणारे; रात नसे ही, मधुशाला
३९.
किसी ओर मैं आँखें फेरूँ, दिखलाई देती हाला
किसी ओर मैं आँखें फेरूँ, दिखलाई देता प्याला,
किसी ओर मैं देखूं, मुझको दिखलाई देता साकी
किसी ओर देखूं, दिखलाई पड़ती मुझको मधुशाला।।३९।
जिथे जिथे मी पाहू, मजला तिथे तिथे दिसते हाला
जिथे जिथे मी पाहू, मजला तिथे तिथे दिसतो प्याला
दिशेस ज्या ज्या बघतो मी, मज तिथे तिथे दिसते साकी
जिथे जिथे मी पाहू, मजला दिसू लागते मधुशाला
किसी ओर मैं आँखें फेरूँ, दिखलाई देता प्याला,
किसी ओर मैं देखूं, मुझको दिखलाई देता साकी
किसी ओर देखूं, दिखलाई पड़ती मुझको मधुशाला।।३९।
जिथे जिथे मी पाहू, मजला तिथे तिथे दिसते हाला
जिथे जिथे मी पाहू, मजला तिथे तिथे दिसतो प्याला
दिशेस ज्या ज्या बघतो मी, मज तिथे तिथे दिसते साकी
जिथे जिथे मी पाहू, मजला दिसू लागते मधुशाला
४०.
साकी बन मुरली आई साथ लिए कर में प्याला,
जिनमें वह छलकाती लाई अधर-सुधा-रस की हाला,
योगिराज कर संगत उसकी नटवर नागर कहलाए,
देखो कैसों-कैसों को है नाच नचाती मधुशाला।।४०।
साकी होउन मुरली आली, हाती घेउनिया प्याला
ज्यात भरुनिया घेउन आली अधरसुधेची ती हाला
जिच्या संगतीने योगेश्वर मुरलीधर कान्हा झाला
भल्या-भल्यांना अपुल्या तालावर नाचवते मधुशाला
जिनमें वह छलकाती लाई अधर-सुधा-रस की हाला,
योगिराज कर संगत उसकी नटवर नागर कहलाए,
देखो कैसों-कैसों को है नाच नचाती मधुशाला।।४०।
साकी होउन मुरली आली, हाती घेउनिया प्याला
ज्यात भरुनिया घेउन आली अधरसुधेची ती हाला
जिच्या संगतीने योगेश्वर मुरलीधर कान्हा झाला
भल्या-भल्यांना अपुल्या तालावर नाचवते मधुशाला
कै. श्री. हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या मधुशाला ह्या रुबाईसंग्रहातील काही रुबायांचा भावानुवाद करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
२१.
बड़े बड़े पिरवार मिटें यों, एक न हो रोनेवाला,
हो जाएँ सुनसान महल वे, जहाँ थिरकतीं सुरबाला,
राज्य उलट जाएँ, भूपों की भाग्य सुलक्ष्मी सो जाए,
जमे रहेंगे पीनेवाले, जगा करेगी मधुशाला।।२१।
बडी घराणी जरी संपली, कुणी न उरला रुदनाला
जरी सुने ते महाल झाले जिथे नाचल्या सुरबाला
राज्य उलथली, रुसून बसली भाग्यलक्ष्मी राजांवर
पीणारे पण मुळी न हटतील, जागी राहिल मधुशाला
हो जाएँ सुनसान महल वे, जहाँ थिरकतीं सुरबाला,
राज्य उलट जाएँ, भूपों की भाग्य सुलक्ष्मी सो जाए,
जमे रहेंगे पीनेवाले, जगा करेगी मधुशाला।।२१।
बडी घराणी जरी संपली, कुणी न उरला रुदनाला
जरी सुने ते महाल झाले जिथे नाचल्या सुरबाला
राज्य उलथली, रुसून बसली भाग्यलक्ष्मी राजांवर
पीणारे पण मुळी न हटतील, जागी राहिल मधुशाला
२२.
सब मिट जाएँ, बना रहेगा सुन्दर साकी, यम काला,
सूखें सब रस, बने रहेंगे, किन्तु, हलाहल औ' हाला,
धूमधाम औ' चहल पहल के स्थान सभी सुनसान बनें,
झगा करेगा अविरत मरघट, जगा करेगी मधुशाला।।२२।
सर्व संपले तरी राहतील यम आणिक साकीबाला
सुकोत बाकी रस पण उरतिल तरी हलाहल अन् हाला
गजबजलेली अन् फुललेली सर्व ठिकाणे सुनी जरी
अविरत जागे स्मशान राहिल, जागी राहिल मधुशाला
सूखें सब रस, बने रहेंगे, किन्तु, हलाहल औ' हाला,
धूमधाम औ' चहल पहल के स्थान सभी सुनसान बनें,
झगा करेगा अविरत मरघट, जगा करेगी मधुशाला।।२२।
सर्व संपले तरी राहतील यम आणिक साकीबाला
सुकोत बाकी रस पण उरतिल तरी हलाहल अन् हाला
गजबजलेली अन् फुललेली सर्व ठिकाणे सुनी जरी
अविरत जागे स्मशान राहिल, जागी राहिल मधुशाला
२३.
बुरा सदा कहलाया जग में बाँका, मदचंचल प्याला,
छैल छबीला, रसिया साकी, अलबेला पीनेवाला,
पटे कहाँ से, मधु औ' जग की जोड़ी ठीक नहीं,
जग जर्जर प्रतिदन, प्रतिक्षण, पर नित्य नवेली मधुशाला।।२३।
वाईट ठरला सदा जगी हा चंचल मद्याचा प्याला
पीणारा छाकटा, बिलंदर, लाडिक ती साकीबाला
मधुशालेशी कसे जगाचे पटेल, जोडी विजोड ही
क्षणोक्षणी जग जर्जर होते, नितनूतन पण मधुशाला
छैल छबीला, रसिया साकी, अलबेला पीनेवाला,
पटे कहाँ से, मधु औ' जग की जोड़ी ठीक नहीं,
जग जर्जर प्रतिदन, प्रतिक्षण, पर नित्य नवेली मधुशाला।।२३।
वाईट ठरला सदा जगी हा चंचल मद्याचा प्याला
पीणारा छाकटा, बिलंदर, लाडिक ती साकीबाला
मधुशालेशी कसे जगाचे पटेल, जोडी विजोड ही
क्षणोक्षणी जग जर्जर होते, नितनूतन पण मधुशाला
२४.
बिना पिये जो मधुशाला को बुरा कहे, वह मतवाला,
पी लेने पर तो उसके मुह पर पड़ जाएगा ताला,
दास द्रोहियों दोनों में है जीत सुरा की, प्याले की,
विश्वविजयिनी बनकर जग में आई मेरी मधुशाला।।२४।
नशेत आहे प्याल्याविण म्हणतो वाइट जो मधुशाला
प्याल्यानंतर कुलुप खात्रिने पडेल त्याच्या तोंडाला
दास-द्रोही ह्या दोघांवरति जीत सुरेची, प्याल्याची
विश्वविजयिनी होउन जगती आली माझी मधुशाला
पी लेने पर तो उसके मुह पर पड़ जाएगा ताला,
दास द्रोहियों दोनों में है जीत सुरा की, प्याले की,
विश्वविजयिनी बनकर जग में आई मेरी मधुशाला।।२४।
नशेत आहे प्याल्याविण म्हणतो वाइट जो मधुशाला
प्याल्यानंतर कुलुप खात्रिने पडेल त्याच्या तोंडाला
दास-द्रोही ह्या दोघांवरति जीत सुरेची, प्याल्याची
विश्वविजयिनी होउन जगती आली माझी मधुशाला
२५.
हरा भरा रहता मदिरालय, जग पर पड़ जाए पाला,
वहाँ मुहर्रम का तम छाए, यहाँ होलिका की ज्वाला,
स्वर्ग लोक से सीधी उतरी वसुधा पर, दुख क्या जाने,
पढ़े मर्सिया दुनिया सारी, ईद मनाती मधुशाला।।२५।
हिरवेगार असे मदिरालय, बर्फ पांघरो जगताला
मुहर्रमाचा तिथे तम असे, इथे होलिकेची ज्वाला
स्वर्गातुन आली वसुधेवर, दु:ख तिला ठाऊक नसे
दुखवट्यात दुनियेच्या करते ईद साजरी मधुशाला
वहाँ मुहर्रम का तम छाए, यहाँ होलिका की ज्वाला,
स्वर्ग लोक से सीधी उतरी वसुधा पर, दुख क्या जाने,
पढ़े मर्सिया दुनिया सारी, ईद मनाती मधुशाला।।२५।
हिरवेगार असे मदिरालय, बर्फ पांघरो जगताला
मुहर्रमाचा तिथे तम असे, इथे होलिकेची ज्वाला
स्वर्गातुन आली वसुधेवर, दु:ख तिला ठाऊक नसे
दुखवट्यात दुनियेच्या करते ईद साजरी मधुशाला
२६.
एक बरस में, एक बार ही जगती होली की ज्वाला,
एक बार ही लगती बाज़ी, जलती दीपों की माला,
दुनियावालों, किन्तु, किसी दिन आ मदिरालय में देखो,
दिन को होली, रात दिवाली, रोज़ मनाती मधुशाला।।२६।
वर्षाकाठी एकदाच ती जळते होळीची ज्वाला
फक्त एकदा लागे बाजी, जळते दीपांची माला
परंतु, मद्यालयी, लोकहो, कधीतरी येऊन पहा
दिवसा होळी, निशा दिवाळी रोज पाळते मधुशाला
एक बार ही लगती बाज़ी, जलती दीपों की माला,
दुनियावालों, किन्तु, किसी दिन आ मदिरालय में देखो,
दिन को होली, रात दिवाली, रोज़ मनाती मधुशाला।।२६।
वर्षाकाठी एकदाच ती जळते होळीची ज्वाला
फक्त एकदा लागे बाजी, जळते दीपांची माला
परंतु, मद्यालयी, लोकहो, कधीतरी येऊन पहा
दिवसा होळी, निशा दिवाळी रोज पाळते मधुशाला
२७.
नहीं जानता कौन, मनुज आया बनकर पीनेवाला,
कौन अपिरिचत उस साकी से, जिसने दूध पिला पाला,
जीवन पाकर मानव पीकर मस्त रहे, इस कारण ही,
जग में आकर सबसे पहले पाई उसने मधुशाला।।२७।
नाही ठाऊक काय, मनुज जो बनून पीणारा आला ?
स्तन्य देउनि जिने पोसले अपरिचित ती साकीबाला ?
जन्म घेउनी पिऊन मानव मस्त राहतो कारण की
सर्वप्रथम येताच जगी मिळते त्याला ही मधुशाला
कौन अपिरिचत उस साकी से, जिसने दूध पिला पाला,
जीवन पाकर मानव पीकर मस्त रहे, इस कारण ही,
जग में आकर सबसे पहले पाई उसने मधुशाला।।२७।
नाही ठाऊक काय, मनुज जो बनून पीणारा आला ?
स्तन्य देउनि जिने पोसले अपरिचित ती साकीबाला ?
जन्म घेउनी पिऊन मानव मस्त राहतो कारण की
सर्वप्रथम येताच जगी मिळते त्याला ही मधुशाला
२८.
बनी रहें अंगूर लताएँ जिनसे मिलती है हाला,
बनी रहे वह मिटटी जिससे बनता है मधु का प्याला,
बनी रहे वह मदिर पिपासा तृप्त न जो होना जाने,
बनें रहें ये पीने वाले, बनी रहे यह मधुशाला।।२८।
अशाच राहो द्राक्षवेलि ज्यांच्यातुन मिळते ही हाला
अशीच राहो ती माती बनतो ज्यातुन मधुचा प्याला
अशीच राहो मदिरा-तृष्णा जिला नसे ठाऊक तृप्ती
चिरंजीव राहो पीणारे, चिरंजीव ही मधुशाला
बनी रहे वह मिटटी जिससे बनता है मधु का प्याला,
बनी रहे वह मदिर पिपासा तृप्त न जो होना जाने,
बनें रहें ये पीने वाले, बनी रहे यह मधुशाला।।२८।
अशाच राहो द्राक्षवेलि ज्यांच्यातुन मिळते ही हाला
अशीच राहो ती माती बनतो ज्यातुन मधुचा प्याला
अशीच राहो मदिरा-तृष्णा जिला नसे ठाऊक तृप्ती
चिरंजीव राहो पीणारे, चिरंजीव ही मधुशाला
२९.
सकुशल समझो मुझको, सकुशल रहती यदि साकीबाला,
मंगल और अमंगल समझे मस्ती में क्या मतवाला,
मित्रों, मेरी क्षेम न पूछो आकर, पर मधुशाला की,
कहा करो 'जय राम' न मिलकर, कहा करो 'जय मधुशाला'।।२९।
क्षेमकुशल मी आहे, असता क्षेमकुशल साकीबाला
मंगल आणि अमंगल कळते नशेत, सांगा, कोणाला ?
क्षेम नका माझे, मित्रांनो, पुसू, पुसा मधुशालेचे
नका भेटता 'राम राम' बोलू, म्हणा परि 'जय मधुशाला'
मंगल और अमंगल समझे मस्ती में क्या मतवाला,
मित्रों, मेरी क्षेम न पूछो आकर, पर मधुशाला की,
कहा करो 'जय राम' न मिलकर, कहा करो 'जय मधुशाला'।।२९।
क्षेमकुशल मी आहे, असता क्षेमकुशल साकीबाला
मंगल आणि अमंगल कळते नशेत, सांगा, कोणाला ?
क्षेम नका माझे, मित्रांनो, पुसू, पुसा मधुशालेचे
नका भेटता 'राम राम' बोलू, म्हणा परि 'जय मधुशाला'
३०.
सूर्य बने मधु का विक्रेता, सिंधु बने घट, जल, हाला,
बादल बन-बन आए साकी, भूमि बने मधु का प्याला,
झड़ी लगाकर बरसे मदिरा रिमझिम, रिमझिम, रिमझिम कर,
बेलि, विटप, तृण बन मैं पीऊँ, वर्षा ऋतु हो मधुशाला।।३०।
सूर्य बने मधुचा विक्रेता, सिंधु बने घट, जळ हाला,
साकी होउन जलद येउ दे, वसुंधरा होवो प्याला
सरींमागुनी सरी वर्षू दे मदिरेच्या रिमझिम रिमझिम
प्राशिन वेल, झुडुप, तृण होऊन, वर्षा होता मधुशाला
बादल बन-बन आए साकी, भूमि बने मधु का प्याला,
झड़ी लगाकर बरसे मदिरा रिमझिम, रिमझिम, रिमझिम कर,
बेलि, विटप, तृण बन मैं पीऊँ, वर्षा ऋतु हो मधुशाला।।३०।
सूर्य बने मधुचा विक्रेता, सिंधु बने घट, जळ हाला,
साकी होउन जलद येउ दे, वसुंधरा होवो प्याला
सरींमागुनी सरी वर्षू दे मदिरेच्या रिमझिम रिमझिम
प्राशिन वेल, झुडुप, तृण होऊन, वर्षा होता मधुशाला
कै. श्री. हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या मधुशाला ह्या रुबाईसंग्रहातील काही रुबायांचा भावानुवाद करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
११.
जलतरंग बजता, जब चुंबन करता प्याले को प्याला,
वीणा झंकृत होती, चलती जब रूनझुन साकीबाला,
डाँट डपट मधुविक्रेता की ध्वनित पखावज करती है,
मधुरव से मधु की मादकता और बढ़ाती मधुशाला।।११।
जलतरंग वाजतो चुंबी जेव्हा प्याल्याला प्याला
वीणा झंकारे, पैंजणे वाजवीता साकीबाला
मदिरा-विक्रेत्याचे आहे ओरडणे पखवाजासम
संगीताने मद्याला करि अजून मादक मधुशाला
वीणा झंकृत होती, चलती जब रूनझुन साकीबाला,
डाँट डपट मधुविक्रेता की ध्वनित पखावज करती है,
मधुरव से मधु की मादकता और बढ़ाती मधुशाला।।११।
जलतरंग वाजतो चुंबी जेव्हा प्याल्याला प्याला
वीणा झंकारे, पैंजणे वाजवीता साकीबाला
मदिरा-विक्रेत्याचे आहे ओरडणे पखवाजासम
संगीताने मद्याला करि अजून मादक मधुशाला
१२.
मेंहदी रंजित मृदुल हथेली पर माणिक मधु का प्याला,
अंगूरी अवगुंठन डाले स्वर्ण वर्ण साकीबाला,
पाग बैंजनी, जामा नीला डाट डटे पीनेवाले,
इन्द्रधनुष से होड़ लगाती आज रंगीली मधुशाला।।१२।
मेंदी-चर्चित मृदुल करी माणिक शोभे मधुचा प्याला
द्राक्षवर्ण अवगुंठन ल्याली हेमवर्ण साकीबाला
बैंगणी पगड्य़ा, निळ्या विजारी घालुन बसले पीणारे
इंद्रधनुष्याला लाजविते रंगबिरंगी मधुशाला
अंगूरी अवगुंठन डाले स्वर्ण वर्ण साकीबाला,
पाग बैंजनी, जामा नीला डाट डटे पीनेवाले,
इन्द्रधनुष से होड़ लगाती आज रंगीली मधुशाला।।१२।
मेंदी-चर्चित मृदुल करी माणिक शोभे मधुचा प्याला
द्राक्षवर्ण अवगुंठन ल्याली हेमवर्ण साकीबाला
बैंगणी पगड्य़ा, निळ्या विजारी घालुन बसले पीणारे
इंद्रधनुष्याला लाजविते रंगबिरंगी मधुशाला
१३.
हाथों में आने से पहले नाज़ दिखाएगा प्याला,
अधरों पर आने से पहले अदा दिखाएगी हाला,
बहुतेरे इनकार करेगा साकी आने से पहले,
पथिक, न घबरा जाना, पहले मान करेगी मधुशाला।।१३।
करेल थोडे नखरे हाती येण्याच्या आधी प्याला
ओठांना भिडण्याच्यापूर्वी करील नखरे अन् हाला
नकार देईल हजारदा ती साकी येण्याच्या आधी
नको घाबरुस, पथिका, आधी गर्व दाखविल मधुशाला
अधरों पर आने से पहले अदा दिखाएगी हाला,
बहुतेरे इनकार करेगा साकी आने से पहले,
पथिक, न घबरा जाना, पहले मान करेगी मधुशाला।।१३।
करेल थोडे नखरे हाती येण्याच्या आधी प्याला
ओठांना भिडण्याच्यापूर्वी करील नखरे अन् हाला
नकार देईल हजारदा ती साकी येण्याच्या आधी
नको घाबरुस, पथिका, आधी गर्व दाखविल मधुशाला
१४.
लाल सुरा की धार लपट सी कह न इसे देना ज्वाला,
फेनिल मदिरा है, मत इसको कह देना उर का छाला,
दर्द नशा है इस मदिरा का विगत स्मृतियाँ साकी हैं,
पीड़ा में आनंद जिसे हो, आए मेरी मधुशाला।।१४।
लाल सुरेची धार पाहुनी म्हणू नको तिजला ज्वाला
नको उराचे फोड म्हणू, हा मधुचा फसफसता प्याला
ह्या मदिरेची नशा, वेदना; स्मृती जुन्या बनल्या साकी
दु:खातच आनंद ज्यास त्यासाठी माझी मधुशाला
फेनिल मदिरा है, मत इसको कह देना उर का छाला,
दर्द नशा है इस मदिरा का विगत स्मृतियाँ साकी हैं,
पीड़ा में आनंद जिसे हो, आए मेरी मधुशाला।।१४।
लाल सुरेची धार पाहुनी म्हणू नको तिजला ज्वाला
नको उराचे फोड म्हणू, हा मधुचा फसफसता प्याला
ह्या मदिरेची नशा, वेदना; स्मृती जुन्या बनल्या साकी
दु:खातच आनंद ज्यास त्यासाठी माझी मधुशाला
१५.
जगती की शीतल हाला सी पथिक, नहीं मेरी हाला,
जगती के ठंडे प्याले सा पथिक, नहीं मेरा प्याला,
ज्वाल सुरा जलते प्याले में दग्ध हृदय की कविता है,
जलने से भयभीत न जो हो, आए मेरी मधुशाला।।१५।
जगताच्या शीतल मद्यासम, पथिका, ना माझी हाला
पथिका, नाही थंड जगाच्या प्याल्यासम माझा प्याला
सुरारूप ज्वाला प्याल्यातुन दग्ध काळजाची कविता
जळण्याचे भय नसेल त्याच्यासाठी माझी मधुशाला
जगती के ठंडे प्याले सा पथिक, नहीं मेरा प्याला,
ज्वाल सुरा जलते प्याले में दग्ध हृदय की कविता है,
जलने से भयभीत न जो हो, आए मेरी मधुशाला।।१५।
जगताच्या शीतल मद्यासम, पथिका, ना माझी हाला
पथिका, नाही थंड जगाच्या प्याल्यासम माझा प्याला
सुरारूप ज्वाला प्याल्यातुन दग्ध काळजाची कविता
जळण्याचे भय नसेल त्याच्यासाठी माझी मधुशाला
१६.
बहती हाला देखी, देखो लपट उठाती अब हाला,
देखो प्याला अब छूते ही होंठ जला देनेवाला,
'होंठ नहीं, सब देह दहे, पर पीने को दो बूंद मिले'
ऐसे मधु के दीवानों को आज बुलाती मधुशाला।।१६।
मद्य वाहते पाहुन झाले, पहा अता त्याच्या ज्वाला
अधरांना एका स्पर्शाने पहा पोळणारा प्याला
"ओठ काय, सर्वांग जळो, पण दोन थेंब पीण्यास मिळो"
मदिरेच्या असल्या वेड्यांना आज बोलवी मधुशाला
देखो प्याला अब छूते ही होंठ जला देनेवाला,
'होंठ नहीं, सब देह दहे, पर पीने को दो बूंद मिले'
ऐसे मधु के दीवानों को आज बुलाती मधुशाला।।१६।
मद्य वाहते पाहुन झाले, पहा अता त्याच्या ज्वाला
अधरांना एका स्पर्शाने पहा पोळणारा प्याला
"ओठ काय, सर्वांग जळो, पण दोन थेंब पीण्यास मिळो"
मदिरेच्या असल्या वेड्यांना आज बोलवी मधुशाला
१७.
धर्मग्रन्थ सब जला चुकी है, जिसके अंतर की ज्वाला,
मंदिर, मसजिद, गिरिजे, सब को तोड़ चुका जो मतवाला,
पंडित, मोमिन, पादिरयों के फंदों को जो काट चुका,
कर सकती है आज उसी का स्वागत मेरी मधुशाला।।१७।
धर्मग्रंथ जाळून बैसली ज्याच्या अंतरिची ज्वाला
मंदिर, मशीद, गिरजाघर साऱ्यांना जो तोडुन आला
पंडित, मोमिन, पाद्री ह्यांच्या जाळ्यांना आला फाडुन
आज फक्त त्याचेच कराया स्वागत राजी मधुशाला
मंदिर, मसजिद, गिरिजे, सब को तोड़ चुका जो मतवाला,
पंडित, मोमिन, पादिरयों के फंदों को जो काट चुका,
कर सकती है आज उसी का स्वागत मेरी मधुशाला।।१७।
धर्मग्रंथ जाळून बैसली ज्याच्या अंतरिची ज्वाला
मंदिर, मशीद, गिरजाघर साऱ्यांना जो तोडुन आला
पंडित, मोमिन, पाद्री ह्यांच्या जाळ्यांना आला फाडुन
आज फक्त त्याचेच कराया स्वागत राजी मधुशाला
१८.
लालायित अधरों से जिसने, हाय, नहीं चूमी हाला,
हर्ष-विकंपित कर से जिसने, हा, न छुआ मधु का प्याला,
हाथ पकड़ लज्जित साकी को पास नहीं जिसने खींचा,
व्यर्थ सुखा डाली जीवन की उसने मधुमय मधुशाला।।१८।
नाही ओल्या अधरांनी चुंबिली कधी ज्याने हाला
आनंदाने थरथरणाऱ्या करात ना धरला प्याला
हात धरुन साकीस लाजऱ्या जवळ ओढले ना ज्याने
व्यर्थ सुकवली आयुष्याची त्याने मधुमय मधुशाला
हर्ष-विकंपित कर से जिसने, हा, न छुआ मधु का प्याला,
हाथ पकड़ लज्जित साकी को पास नहीं जिसने खींचा,
व्यर्थ सुखा डाली जीवन की उसने मधुमय मधुशाला।।१८।
नाही ओल्या अधरांनी चुंबिली कधी ज्याने हाला
आनंदाने थरथरणाऱ्या करात ना धरला प्याला
हात धरुन साकीस लाजऱ्या जवळ ओढले ना ज्याने
व्यर्थ सुकवली आयुष्याची त्याने मधुमय मधुशाला
१९.
बने पुजारी प्रेमी साकी, गंगाजल पावन हाला,
रहे फेरता अविरत गति से मधु के प्यालों की माला'
'और लिये जा, और पीये जा', इसी मंत्र का जाप करे'
मैं शिव की प्रतिमा बन बैठूं, मंदिर हो यह मधुशाला।।१९।
बनो पुजारी प्रेमी साकी, गंगाजल पावन हाला
अविरत हाती फिरवत राहो मदिरा-प्याल्यांची माला
"अजून घे तू, अजून पी तू" ह्या मंत्राचा जाप करो
चित्र शंकराचे मी व्हावे, मंदिर व्हावी मधुशाला
रहे फेरता अविरत गति से मधु के प्यालों की माला'
'और लिये जा, और पीये जा', इसी मंत्र का जाप करे'
मैं शिव की प्रतिमा बन बैठूं, मंदिर हो यह मधुशाला।।१९।
बनो पुजारी प्रेमी साकी, गंगाजल पावन हाला
अविरत हाती फिरवत राहो मदिरा-प्याल्यांची माला
"अजून घे तू, अजून पी तू" ह्या मंत्राचा जाप करो
चित्र शंकराचे मी व्हावे, मंदिर व्हावी मधुशाला
२०.
बजी न मंदिर में घड़ियाली, चढ़ी न प्रतिमा पर माला,
बैठा अपने भवन मुअज्ज़िन देकर मस्जिद में ताला,
लुटे ख़जाने नरपितयों के गिरीं गढ़ों की दीवारें,
रहें मुबारक पीनेवाले, खुली रहे यह मधुशाला।।२०।
मंदिरात वाजली न घंटा, हार न चढला देवाला
घरी मुअझ्झिन बसला लावुन कुलुप मशिदिच्या दाराला
लुटले खजिने नराधिपांचे, किल्ल्यांच्या भिंती पडल्या
असो सुरक्षित पीणारे अन् खुली असो ही मधुशाला
बैठा अपने भवन मुअज्ज़िन देकर मस्जिद में ताला,
लुटे ख़जाने नरपितयों के गिरीं गढ़ों की दीवारें,
रहें मुबारक पीनेवाले, खुली रहे यह मधुशाला।।२०।
मंदिरात वाजली न घंटा, हार न चढला देवाला
घरी मुअझ्झिन बसला लावुन कुलुप मशिदिच्या दाराला
लुटले खजिने नराधिपांचे, किल्ल्यांच्या भिंती पडल्या
असो सुरक्षित पीणारे अन् खुली असो ही मधुशाला
कै. श्री. हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या मधुशाला ह्या रुबाईसंग्रहातील काही रुबायांचा भावानुवाद करण्याचा हा प्रयत्न आहे.
1.
मृदु भावों के अंगूरों की आज बना लाया हाला,
प्रियतम, अपने ही हाथों से आज पिलाऊँगा प्याला,
पहले भोग लगा लूँ तेरा फिर प्रसाद जग पाएगा,
सबसे पहले तेरा स्वागत करती मेरी मधुशाला।।१।
आज आणली मृदु भावांच्या द्राक्षांची बनवुन हाला
प्रिये, स्वतःच्या हातांनी मी आज तुला पाजिन प्याला
प्रसाद नंतर जगास; आधी अर्पू दे नैवेद्य तुला
सर्वांआधी तुझेच स्वागत करेल माझी मधुशाला
प्रियतम, अपने ही हाथों से आज पिलाऊँगा प्याला,
पहले भोग लगा लूँ तेरा फिर प्रसाद जग पाएगा,
सबसे पहले तेरा स्वागत करती मेरी मधुशाला।।१।
आज आणली मृदु भावांच्या द्राक्षांची बनवुन हाला
प्रिये, स्वतःच्या हातांनी मी आज तुला पाजिन प्याला
प्रसाद नंतर जगास; आधी अर्पू दे नैवेद्य तुला
सर्वांआधी तुझेच स्वागत करेल माझी मधुशाला
2.
प्यास तुझे तो, विश्व तपाकर पूर्ण निकालूँगा हाला,
एक पाँव से साकी बनकर नाचूँगा लेकर प्याला,
जीवन की मधुता तो तेरे ऊपर कब का वार चुका,
आज निछावर कर दूँगा मैं तुझ पर जग की मधुशाला।।२।
तृषार्त जर तू, विश्व तापवुन काढिन त्यातुन मी हाला
साकी होउन नाचिन एका पायावर घेउन प्याला
आयुष्याची गोडी सारी कधीच तुज देउन बसलो
ओवाळिन मी आज तुझ्यावर, सखे, जगाची मधुशाला
एक पाँव से साकी बनकर नाचूँगा लेकर प्याला,
जीवन की मधुता तो तेरे ऊपर कब का वार चुका,
आज निछावर कर दूँगा मैं तुझ पर जग की मधुशाला।।२।
तृषार्त जर तू, विश्व तापवुन काढिन त्यातुन मी हाला
साकी होउन नाचिन एका पायावर घेउन प्याला
आयुष्याची गोडी सारी कधीच तुज देउन बसलो
ओवाळिन मी आज तुझ्यावर, सखे, जगाची मधुशाला
3.
प्रियतम, तू मेरी हाला है, मैं तेरा प्यासा प्याला,
अपने को मुझमें भरकर तू बनता है पीनेवाला,
मैं तुझको छक छलका करता, मस्त मुझे पी तू होता,
एक दूसरे की हम दोनों आज परस्पर मधुशाला।।३।
प्राणप्रिये, माझी हाला तू, तृषित तुझा अन् मी प्याला
झालिस पिणारा तू भरुनी माझ्यामध्ये अपुल्याला
मस्त मला होतीस पिउनि तू, मी तुजला सांडत होतो
परस्परांसाठी झालो, बघ, आपण दोघे मधुशाला
अपने को मुझमें भरकर तू बनता है पीनेवाला,
मैं तुझको छक छलका करता, मस्त मुझे पी तू होता,
एक दूसरे की हम दोनों आज परस्पर मधुशाला।।३।
प्राणप्रिये, माझी हाला तू, तृषित तुझा अन् मी प्याला
झालिस पिणारा तू भरुनी माझ्यामध्ये अपुल्याला
मस्त मला होतीस पिउनि तू, मी तुजला सांडत होतो
परस्परांसाठी झालो, बघ, आपण दोघे मधुशाला
4.
भावुकता अंगूर लता से खींच कल्पना की हाला,
कवि साकी बनकर आया है भरकर कविता का प्याला,
कभी न कण-भर खाली होगा लाख पिएँ, दो लाख पिएँ!
पाठकगण हैं पीनेवाले, पुस्तक मेरी मधुशाला।।४।
काढून भावुकतेच्या द्राक्षांतून कल्पनेची हाला
साकी होऊन कवी घेउनि आला कवितेचा प्याला
एक थेंबही कमी न होइल, लाखोंनी रसपान करो
वाचक गण पीणारे आणिक पुस्तक माझे मधुशाला
कवि साकी बनकर आया है भरकर कविता का प्याला,
कभी न कण-भर खाली होगा लाख पिएँ, दो लाख पिएँ!
पाठकगण हैं पीनेवाले, पुस्तक मेरी मधुशाला।।४।
काढून भावुकतेच्या द्राक्षांतून कल्पनेची हाला
साकी होऊन कवी घेउनि आला कवितेचा प्याला
एक थेंबही कमी न होइल, लाखोंनी रसपान करो
वाचक गण पीणारे आणिक पुस्तक माझे मधुशाला
5.
मधुर भावनाओं की सुमधुर नित्य बनाता हूँ हाला,
भरता हूँ इस मधु से अपने अंतर का प्यासा प्याला,
उठा कल्पना के हाथों से स्वयं उसे पी जाता हूँ,
अपने ही में हूँ मैं साकी, पीनेवाला, मधुशाला।।५।
मधुर भावनांपासून सुमधुर नित्य बनवतो मी हाला
ह्या गोडीने अंतरातला तृषाक्रांत भरतो प्याला
हातांनी उचलून कल्पनेच्या त्याला जातो पिउनी
स्वतःच आहे मी साकी, मी पीणारा, मी मधुशाला
भरता हूँ इस मधु से अपने अंतर का प्यासा प्याला,
उठा कल्पना के हाथों से स्वयं उसे पी जाता हूँ,
अपने ही में हूँ मैं साकी, पीनेवाला, मधुशाला।।५।
मधुर भावनांपासून सुमधुर नित्य बनवतो मी हाला
ह्या गोडीने अंतरातला तृषाक्रांत भरतो प्याला
हातांनी उचलून कल्पनेच्या त्याला जातो पिउनी
स्वतःच आहे मी साकी, मी पीणारा, मी मधुशाला
6.
मदिरालय जाने को घर से चलता है पीनेवला,
'किस पथ से जाऊँ?' असमंजस में है वह भोलाभाला,
अलग-अलग पथ बतलाते सब पर मैं यह बतलाता हूँ -
'राह पकड़ तू एक चला चल, पा जाएगा मधुशाला।'। ६।
जाण्या मद्यालयी घरातुन पिणारा बाहेर आला
कुठल्या रस्त्याने जावे हे समजेना काही त्याला
वेगवेगळे रस्ते सारे सांगत असता मी म्हटले
"कुठल्याही रस्त्याने जा तू, मिळेल तुजला मधुशाला"
'किस पथ से जाऊँ?' असमंजस में है वह भोलाभाला,
अलग-अलग पथ बतलाते सब पर मैं यह बतलाता हूँ -
'राह पकड़ तू एक चला चल, पा जाएगा मधुशाला।'। ६।
जाण्या मद्यालयी घरातुन पिणारा बाहेर आला
कुठल्या रस्त्याने जावे हे समजेना काही त्याला
वेगवेगळे रस्ते सारे सांगत असता मी म्हटले
"कुठल्याही रस्त्याने जा तू, मिळेल तुजला मधुशाला"
7.
चलने ही चलने में कितना जीवन, हाय, बिता डाला!
'दूर अभी है', पर, कहता है हर पथ बतलानेवाला,
हिम्मत है न बढूँ आगे को साहस है न फिरुँ पीछे,
किंकर्तव्यविमूढ़ मुझे कर दूर खड़ी है मधुशाला।।७।
चालत चालत किती भाग हा खर्च जीवनाचा झाला
"अजून थोडे दूर", बोलला, मी रस्ता पुसला ज्याला
नाही पुढे जाण्याची हिंमत, साहस मागे फिरण्याचे
दिड्.मूढ करुनी मजला आहे दूर उभी ती मधुशाला
'दूर अभी है', पर, कहता है हर पथ बतलानेवाला,
हिम्मत है न बढूँ आगे को साहस है न फिरुँ पीछे,
किंकर्तव्यविमूढ़ मुझे कर दूर खड़ी है मधुशाला।।७।
चालत चालत किती भाग हा खर्च जीवनाचा झाला
"अजून थोडे दूर", बोलला, मी रस्ता पुसला ज्याला
नाही पुढे जाण्याची हिंमत, साहस मागे फिरण्याचे
दिड्.मूढ करुनी मजला आहे दूर उभी ती मधुशाला
8.
मुख से तू अविरत कहता जा मधु, मदिरा, मादक हाला,
हाथों में अनुभव करता जा एक ललित कल्पित प्याला,
ध्यान किए जा मन में सुमधुर सुखकर, सुंदर साकी का,
और बढ़ा चल, पथिक, न तुझको दूर लगेगी मधुशाला।।८।
करी सुखाने जप तू अविरत 'मधु, मदिरा, मादक हाला'
हातामध्ये मनोमनी धर एक ललित कल्पित प्याला
ध्यान मनी कर सुखदायी त्या सुमधुर, सुंदर साकीचे
पहा, न मग वाटेल तुला ती दूर फारशी मधुशाला
हाथों में अनुभव करता जा एक ललित कल्पित प्याला,
ध्यान किए जा मन में सुमधुर सुखकर, सुंदर साकी का,
और बढ़ा चल, पथिक, न तुझको दूर लगेगी मधुशाला।।८।
करी सुखाने जप तू अविरत 'मधु, मदिरा, मादक हाला'
हातामध्ये मनोमनी धर एक ललित कल्पित प्याला
ध्यान मनी कर सुखदायी त्या सुमधुर, सुंदर साकीचे
पहा, न मग वाटेल तुला ती दूर फारशी मधुशाला
9.
मदिरा पीने की अभिलाषा ही बन जाए जब हाला,
अधरों की आतुरता में ही जब आभासित हो प्याला,
बने ध्यान ही करते-करते जब साकी साकार, सखे,
रहे न हाला, प्याला, साकी, तुझे मिलेगी मधुशाला।।९।
होइल जेव्हा मदिरापानाची इच्छाच स्वये हाला
अधरांच्या आतुरतेमध्ये आभासित होता प्याला
साकी साकारेल जेधवा ध्यान तिचे करता करता
नुरेल हाला, प्याला, साकी; मिळेल तुजला मधुशाला
अधरों की आतुरता में ही जब आभासित हो प्याला,
बने ध्यान ही करते-करते जब साकी साकार, सखे,
रहे न हाला, प्याला, साकी, तुझे मिलेगी मधुशाला।।९।
होइल जेव्हा मदिरापानाची इच्छाच स्वये हाला
अधरांच्या आतुरतेमध्ये आभासित होता प्याला
साकी साकारेल जेधवा ध्यान तिचे करता करता
नुरेल हाला, प्याला, साकी; मिळेल तुजला मधुशाला
10.
सुन, कलकल़ , छलछल़ मधुघट से गिरती प्यालों में हाला,
सुन, रूनझुन रूनझुन चल वितरण करती मधु साकीबाला,
बस आ पहुंचे, दुर नहीं कुछ, चार कदम अब चलना है,
चहक रहे, सुन, पीनेवाले, महक रही, ले, मधुशाला।।१०।
प्याल्यामध्ये, ऐक, पडतसे सुरईतुन खळखळ हाला
रुणझुण रुणझुण, ऐक, चालते वितरित मधु साकीबाला
निकट पोचलो, दूर न आता, चार पावले, बस, उरली
ऐक गीत तू पीणाऱ्यांचे; गंधाळे, बघ, मधुशाला
सुन, रूनझुन रूनझुन चल वितरण करती मधु साकीबाला,
बस आ पहुंचे, दुर नहीं कुछ, चार कदम अब चलना है,
चहक रहे, सुन, पीनेवाले, महक रही, ले, मधुशाला।।१०।
प्याल्यामध्ये, ऐक, पडतसे सुरईतुन खळखळ हाला
रुणझुण रुणझुण, ऐक, चालते वितरित मधु साकीबाला
निकट पोचलो, दूर न आता, चार पावले, बस, उरली
ऐक गीत तू पीणाऱ्यांचे; गंधाळे, बघ, मधुशाला
उरी राहिला डाग आसवांचा
न आला परी राग आसवांचा
सुखाला न लागो नजर कुणाची
कधी वर जरा माग आसवांचा
सुखाला हवे गालबोट काही
असो त्यात सहभाग आसवांचा
जसा त्रास बेमोसमी सरींचा
असे तोच वैताग आसवांचा
जरी चंदनी सेज जीवनाची
फणा काढतो नाग आसवांचा
कधी तृप्त झाली न ती तुपाने
चितेला हविर्भाग आसवांचा
नको वाट चालूस दलदलीची
नको, माणसा, माग आसवांचा
Subscribe to:
Posts (Atom)