गुंजारव

कोण आपणहून आले, आणले गेले किती ?
काय कोणाला इथे, जगले किती, मेले किती

दंग रसपानात जे त्यांना कुठे कळले कधी ?
उमलण्याआधी इथे कोमेजले झेले किती

जी शिळा होऊन पडली तीच केवळ जाणते
स्पर्श कुठला पतित-पावन, मोह जडलेले किती

वस्त्र अतिथीचे टिपे निशिगंध वस्तीची नजर
लाज कोणी सोडली, संकोच ल्यालेले किती

द्वैत-अद्वैतात जेव्हा रंगतो कलगी-तुरा
पावती तादात्म्य मग शालू किती, शेले किती

तोबरा भरुनी मतांचा पिंक जो तो टाकतो
लावुनी जातो चुना; असले इथे ठेले किती?

अमृताचे थेंब थोडे देउनी गेलीस तू
दाखवू, साकी, कसे हृदयी रिते पेले किती?

कैक स्वामी अन् बुवा, बापू नि श्री श्री पाहिले
धर्म जगलेले किती अन् फक्त पढलेले किती...?

बोलणे, भृंगा, असे पूर्वी रुदन रानातले
लाभले संन्यास घेता भक्तगण, चेले किती !

काळजात आठवण फुलापरी जपायची
गंध देउनी जगास, सल उरी जपायची

आणखी कुणी करेल का जतन तुझ्यापरी ?
तूच, काळजा, तुझ्यातली सुरी जपायची

एव्हढे जवळ असूनही किती दुरावलो
सात पावलांतली अता दरी जपायची

मंदिरी मनातल्या तिला असे पुजायचे
प्रीतिची न कबर संगमरमरी जपायची

शोभलो तुला न मी, मला न लाभलीस तू
जन्म घेउनी नवा बरोबरी जपायची

बाण अंगठ्यातला, मिलिंद, सूर गोठवी
भग्न द्वारकेत मूक बासरी जपायची...

श्री.हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या 'मधुकलश' कवितासंग्रहातील 'कवि का गीत' ह्या कवितेचा अनुवाद.

१.
ऊर ते कसले उकलण्या गाठ काही ज्यास नाही ?
जर न इच्छा बोलण्याची, साथ मग सहवास नाही

क्षीण जगण्याने उचलला केव्हढा का भार कळते

जर तराजूतून माझे तोलले उच्छ्‌वास नाही

कालचे उच्छ्‌वास आता राग सुखदायी जगी ह्या
मधुर झाले गान; होते दग्ध-कंठ-प्रलाप माझे

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

२.
उच्चतम मी पर्वताचे शिखर जेव्हा लक्ष्य केले,
मत्त हो‍उन मानवाने शीर मानाने उचलले,

गाठले मी ध्येय, विजयाचा जगी मग नाद घुमला

खूप घुमला, गीत-स्वर कोणीच पण ऐकू न शकले;

आज अणुरेणूतुनी झंकार येइल नूपुरांचा,
खड्‍ग जीवन, कापती पात्यावरी पद आप माझे

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

३.
लागते गायन घुमू विश्वात तेव्हा क्रंदतो मी,
दरवळे सुरभि जगी तेव्हा उसासे टाकतो मी,

हो‍उ लागे सरस जग तेव्हाच अश्रू गाळतो मी,

विश्व-जीवन-ज्योत तेवाया स्वत:ला जाळतो मी !

मागणी स्वर्गाकडे केलीस आवेशात कुठल्या ?-
पुण्य येता ह्या जगी, उदयास यावे पाप माझे !

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

४.
जे हृदी टोचीत होते तीव्रतेने शूल हो‍उन,
ते करी पडले जगाच्या कल्पतरुचे फूल हो‍उन,

शिकत आहे विश्व आता ज्ञान ज्याच्यातून प्रिय ते

प्राप्त मज भीषण चुकीची जाहले चाहूल हो‍उन;

ह्या जगाशी फक्त माझा एव्हढा संबंध होता -
जे जगा वरदान, होते तेच पण अभिशाप माझे !

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

५.
ओवुनी सूत्रात शब्दांच्या फुलांना भावनांच्या,
मी खुशीने ठेवले विस्तीर्ण रस्त्यावर जगाच्या,

माळले केसात कोणी, कोण लाथाडून गेले,

वळुनी क्षणभर पाहिले ना मी उपेक्षेला कुणाच्या;

ठेव होती खूप नाजुक, खूप अन्‌ दायित्व मजवर,
ना अता चिंता फुलांना पोळतिल संताप माझे

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !


-------------------------------
मूळ हिन्दी कविता : कवि का गीत
कवि : श्री. हरिवंशराय ’बच्चन’


१.
काम क्या समझूँ न हो यदि गाँठ उर की खोलने को ?
संग क्या समझूँ किसी का हो न मन यदि बोलने को ?

जानता क्या क्षीण जीवन ने उठाया भार कितना,

बाट में रखता न यदि उच्छ्‌वास अपने तोलने को ?

हैं वही उच्छ्‌वास कल के आज सुखमय राग जग में,
आज मधुमय गान, कल के दग्ध-कंठ-प्रलाप मेरे ।

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

२.
उच्चतम गिरि के शिखर को लक्ष्य जब मैंने बनाया,
गर्व से उन्मत्त होकर शीश मानव ने उठाया,

ध्येय पर पहुँचा, विजय के नाद से संसार गूँजा,

खूब गूँजा किन्तु कोई गीत का स्वर सुन न पाया;

आज कण-कण से ध्वनित झंकार होगी नूपुरों की,
खड्गण-जीवन-धार पर अब हैं उठे पद काँप मेरे ।

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

३.
गान हो जब गूँजने को विश्व में, क्रन्दन करूँ मैं,
हो गमकने को सुरभि जब विश्व में आहें भरूँ मैं,

विश्व बनने को सरस हो जब, गिराऊँ अश्रु मैं तब,

विश्व-जीवन-ज्योति जागे, इसलिए जलकर मरूँ मैं !

बोल किस आवेश में तू स्वर्ग से यह माँग बैठा ?-
पुण्य जब जग के उदय हों तब उदय हों पाप मेरे !

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

४.
चुभ रहा था जो हृदय में एक तीखा शूल बनकर,
विश्व के कर में पड़ा वह कल्पतरु का फूल बनकर,

सीखता संसार अब है ज्ञान का प्रिय पाठ जिससे,

प्राप्त वह मुझको हुई थी एक भीषण भूल बनकर;

था जगत का और मेरा यदि कभी सम्बन्ध तो यह -
विश्व को वरदान थे जो थे वही अभिशाप मेरे !

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

५.
भावना के पुष्प अपनी सूत्र-वाणी में पिरोकर,
धर दिये मैंने खुशी से विश्व के विस्तीर्ण पथ पर,

कौन है सिर पर चढ़ाता, कौन ठुकराता पगों से,

कौन है करता उपेक्षा, मुड़ कभी देखा न पल भर;

थी बड़ी नाजुक धरोहर, था बड़ा दायित्व मुझ पर,
अब नहीं चिन्ता इन्हें झुलसा न दे सन्ताप मेरे ।

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

गाव हा नाही तुझा, ना तुझी ही माणसे
सोड सारे, जा पुढे, पूस जाताना ठसे

कैकदा हृदयाहुनी भिंत ओली पाहिली
मी मनांचे पाहिले उंबरे बेजारसे

सावली शोधावया वृक्ष वणवणती इथे
अन् स्वतःला पाडण्या बिंब शोधी आरसे

जाहले आशीषही वास्तुपुरुषाचे मुके
सोयऱ्यांचे चेहरे कोरडे; मौनी घसे

वडिलधाऱ्या सावल्या दे मला माध्याह्निला
ना तरी दे घन तमी वाट-चुकले कवडसे

पावसाचे आगमन दूर नाही फारसे
चेहऱ्यावर काजळी, नेत्रही गर्भारसे

विहर तू बागेत पण विहर चिलखत घालुनी
भृंग, बाणांचे इथे फूल सांगे वारसे