गुंजारव

कळू लागले जेव्हा मज आशय स्वप्नांचे

2011-12-28T17:02:00.000+05:30

कळू लागले जेव्हा मज आशय स्वप्नांचे

कळू लागले, सरले आहे वय स्वप्नांचे

कुठून आणू धुंदी आता तरुणपणाची?

बंद कधीचे पडले मदिरालय स्वप्नांचे

एक जातसे पूर्णत्वाला, लाख भंगती

काय करावे मोल अशा मृण्मय स्वप्नांचे?

निद्रिस्तांच्या दिग्विजयाची दौड रात्रभर

बळी दिले जातात पहाटे हय स्वप्नांचे

संकल्पांची होळी होता बांध तोडुनी

पूर वाहती डोळ्यांतुन जलमय स्वप्नांचे

प्रखर वास्तवाचा भास्कर माथ्यावर आहे

मेणाच्या पंखांना वाटे भय स्वप्नांचे

ऑथेल्लो मी, मीच इयागो, डेस्डिमना ती

किती अकारण घ्यावे मी संशय स्वप्नांचे

अमूर्त असते शैली स्वप्नांच्या चित्रांची

अपूर्ण उरते मनोमनी वाड्.मय स्वप्नांचे

त्या युगाचे स्वप्न बघतो, सत्य जे होणार नाही

2011-12-20T15:41:00.000+05:30

त्या युगाचे स्वप्न बघतो, सत्य जे होणार नाही

वाट त्याची पाहतो जो देव अवतरणार नाही

काय ग्लानी याहुनी बाकी असे धर्मास येणे?

झोपलेला शेषशायी का कधी उठणार नाही?

माजले सत्तांध कौरव, मातले कामांध रावण

लाज दुबळ्यांच्या घरांची राखली जाणार नाही

उंब‍र्‍यावर सांजकाळी पेंगती पाळीव बोके

एकही स्तंभातुनी का गर्जना घुमणार नाही?

'भृंग', वार्‍यावर जगाला सोडले परमेश्वराने

अन्‌ फण्यावर तोलुनी ते शेषही धरणार नाही

अभिमन्यू अन्‌ आकांक्षांचे नाते आहे

2011-12-10T23:23:00.000+05:30

अभिमन्यू अन्‌ आकांक्षांचे नाते आहे

दोघांसाठी अमरत्वाचे जाते आहे

भरडायाला काळाने ठेका धरला अन्‌

सटवाई तालावर ओवी गाते आहे

व्याजावर लावू बघणार्‍यांनी सांगावे

माणुसकी का बँकेमधले खाते आहे?

अपयश दैवावर मी इथवर ढकलत होतो

तेही आता संगत सोडुन जाते आहे

घाटावरुनी जिभल्या चाटत पंडित बघती

गंगेमध्ये शव कोणाचे न्हाते आहे

सांगा, नैराश्याला नावे का ठेवू मी?

ते तर माझ्या काव्याचे उद्गाते आहे

रात्र सरली, तारकादल अस्त झाले

2011-11-27T12:26:00.001+05:30

रात्र सरली, तारकादल अस्त झाले

आणि स्वप्नांवर पहारे सक्त झाले

काळजी ढळत्या वयाची काय त्यांना

ऐन तारुण्यात जे संन्यस्त झाले?

सांग, सामोरी कशी सूर्यास जाऊ?

काजव्यांवर रात्रभर आसक्त झाले

पोळते देहास झळ त्याच्या उन्हाची

तो समजतो लाजुनी आरक्त झाले

सोडविल आधारवड वेढ्यास अलगद

कल्पनेने, वेल मी, भयग्रस्त झाले

"दूर बहरोत्तर कसा वेलीस लोटू?"

ह्या विचाराने तरू संत्रस्त झाले

प्रत्यही घेते परीक्षा मी विषाची

वाटते लोकांस मदिरासक्त झाले

कविता उवाच

2011-11-21T23:03:00.001+05:30

माझ्यातील शब्दांचा पाचोळा
गोळा कर, जाळून टाक.
घालू नकोस सडा
नटरंगी, निरुपयोगी रूपकांचा.
उडून जातो पान उलटेस्तोवर
लक्षणार्थाचा गंध ,
आणि दिमाखात मिरवतो
फुलोरा सकृतदर्शनी शब्दार्थाचा.

निट शोध, सापडतील
अस्थानी, विन्मुख यमके,
जुळू न शकलेल्या नात्यासारखी.
त्यांची तगमग समजून घे.
परिस्थितीने जखडले आहे त्यांना
दोन धृवांवर.
त्यांची समजूत घाल,
आणि हळूच खोडून टाक त्यांना.
कारण ती कृत्रिम आहेत.

वृत्त? होते काल-परवापर्यंत
अंगभर घट्ट लपेटलेले.
फारच काकू-छाप दिसू लागले
तसे फेडून टाकले.
आता उरली आहे अंगावर
लयीची टिचभर बिकिनी.
तीही उतरणे जमेल हळूहळू
आशयाच्या आरस्पानी आविष्कारासाठी.

छ्यॅ! घुसलाच एक अनुप्रास.
बाईप्रमाणेच कवितेलाही
हा अलंकारांचा सोस काही सुटत नाही.

नाही, पण सुटेल, सोडावाच लागेल.
एकदा ठरवलय नं -
संपूर्णपणे विवस्त्र व्हायचं,
प्रतिभेच्या वेणांनी प्रसवलेलं
नैसर्गिक, अनघड लावण्य
निसुगपणे जगासमोर मांडायचं -
भोगण्यासाठी.

त्याशिवाय कवितेला
गती नाही...

सुरई

2011-10-27T22:32:00.000+05:30

श्री. हरिवंशराय बच्चन ह्यांच्या 'मधुबाला' कवितासंग्रहातील 'सुराही' ह्या कवितेचा भावानुवाद.

१.

मी एक सुरई ती हालेची!

मी एक सुरई ती मदिरेची!

मदिरालय माझे मंदिर अन्‌

मदिरा पीणारे चेलेगण,

समजून पुजारी नित धरती

मधु-विक्रेत्याभवती रिंगण;

वाटते अप्सरांसम शोभा

मधुबालांच्या ह्या मालेची.

मी एक सुरई ती हालेची!

२.

कोकिळ-बुलबुल गाती येथे,

घंटारव, अझानही येथे,

जे ऐकुनिया पीणार्‍यांचे

होते आकर्षित चित्त इथे.

द्राक्ष्यांच्या वेलींना येथे

पावनता आहे तुळशीची.

मी एक सुरई ती मदिरेची!

३.

आर्येतर अन्‌ आर्यांसाठी,

दारे उघडी सर्वांसाठी;

मानवतेचे हे मंदिर अन्‌

सार्‍या नर-नारींच्यासाठी.

केवळ मज्जाव तया आहे

मधुतृष्णा सरलेली ज्याची.

मी एक सुरई ती हालेची!

४.

सर्वांना मान समान इथे,

सर्वां वरदान समान इथे,

मी शंभूसम लहरी दाता,

मुक्तीचे सहजी दान इथे;

त्यास्तव आवश्यकता केवळ

माझ्या नखरेल कटाक्षाची.

मी एक सुरई ती मदिरेची!

५.

ह्या मंदिरात पूजन माझे,

अभिवादन-अभिनंदन माझे,

भाग्यावर अपुल्या खुश होती

सारे घेउन दर्शन माझे;

ज्या तपामुळे पोचले इथे

पाहून झलक अन्‌ घ्या त्याची.

मी एक सुरई ती हालेची!

६.

चक्री कुंभाराच्या चढले,

वेलींच्या नक्षीने मढले,

चढविले चितेवर मग मजला,

अग्नीच्या ज्वाळांनी घडले;

जळुनी जरि राख चिता झाली,

मी उरले, जरि मी मातीची.

मी एक सुरई ती मदिरेची!

७.

मी मृत्युंजय झाले आहे,

दैवी महिमा ठरले आहे,

मनुजाच्या नीरस जन्मी मी

अमृतापरी मधुरस आहे.

ह्या एक गुणास्तव मी आत्मा

झाले आहे मधुशालेची.

मी एक सुरई ती हालेची!

८.

मधुने मजला ते नाहविती,

मग प्याले ते मजला दिसती,

माझ्याभवती राहून उभ्या

सुस्वरात मधुबाला गाती;

पूजा ऐसी ह्या भूलोकी

झाली का कुठल्या प्रतिमेची?

मी एक सुरई ती मदिरेची!

९.

मातीची प्रिय दुहिता झाले,

मधु प्राशुनिया तोषित झाले,

चालता घेउनी मधुबाला

झुळझुळता एक झरा झाले,

तो रव ऐकुन पंडित-मुल्ला

विस्मरले रीत चलाखीची.

मी एक सुरई ती हालेची!

१०.

त्यांची मनधरणी का करणे?

का त्यांच्या शापा घाबरणे?

मी स्वये स्वर्ग घेउन फिरता

प्रलयापावेतो का ठरणे?

का उद्या उगेस्तो वाट बघे

कोणी जे आज मिळे त्याची?

मी एक सुरई ती मदिरेची!

११.

मधुबालेच्या खांद्यावरुनी

उपदेश हाच देते चढुनी -

“क्षण-क्षण आयुष्याचा घ्या हो

माझ्या मादकतेने भरुनी;

ह्या क्षणभरच्या गाठी-भेटी,

मग अंतिम यात्रा एकट्याची.”

मी एक सुरई ती हालेची!

१२.

किती अल्प काळ मानव-जीवन,

मग त्यावर का इतके बंधन;

असता जर केवळ मद्येच्छुक,

प्राशू शकता तो सरते क्षण,

ओंजळीतही विरघळु शकते

खाकी वर्दी देहावरची.

मी एक सुरई ती मदिरेची!

१३.

पेल्यांसंगे बैठक जमते,

वाटपात मधुच्या मी रमते,

अगणित मुखात भरते मदिरा,

तरि कमी कधीही नच पडते,

जेथे जेथे फिरते तेथे

आरोळी उठते "दे, दे" ची.

मी एक सुरई ती हालेची!

१४.

जीवन माझे इतरांसाठी,

धुंदी माझी इतरांसाठी,

माझे पीणे आहे सिंचन

ह्या तहानल्या पेल्यांसाठी,

आनंद तयांना अन्‌ माझी

अपयशात भागी हक्काची.

मी एक सुरई ती मदिरेची!

१५.

धुंदित करणे सोपे नाही,

मधुने तृष्णा भागत नाही;

तापांनी उर मम पाझरले,

ही मद्याची धारा नाही!

उर-अश्रुंनी होते केवळ

शांती हृदयातिल ज्वालेची.

मी एक सुरई ती हालेची!

१६.

मधुपान तुम्ही कोठे केले?

निज रक्त तुम्हा मी दान दिले!

उर आक्रंदत होते माझे,

परि तोंडाने गायन केले!

जग ज्याला मम कविता म्हणते

रेखाचित्रे ती पीडेची.

मी एक सुरई ती मदिरेची!

कितीदा ठोठवावी बंद दारे ?

2011-09-29T23:15:00.000+05:30

कितीदाठोठवावी बंद दारे ?
कशीमाझी म्हणावी बंद दारे ?

निघावेमाणसांचा शोध घेण्या
तशीत्यांनी करावी बंद दारे?

समाजाच्यानव्या चित्रातली ही
प्रतीकात्मकअसावी बंद दारे

सवयशहरातल्या डोळ्यांस झाली
कुणाच्याहीन गावी बंद दारे

अताशाशिंगणापूरात देखिल
कडी-कुलुपेनि चावीबंद दारे...

मखरात लौकिकाच्या पळभर विराजतो मी

2011-07-30T14:04:00.001+05:30

मखरात लौकिकाच्या पळभर विराजतो मी

डोहात विस्मृतीच्या नंतर विसर्जतो मी

शून्यात गीत गातो, शून्यात साद देतो

विमनस्कतेत हृदयी शून्यात पाहतो मी

माझा मलाच नेतो मी फरपटत सभेला

वसने रुधिर मनाची काव्यात फेडतो मी

पठडीतल्याच ओळी अन्‌ कल्पना जुनेर्‍या

अवचित कधीतरी पण प्रतिभेस गाठतो मी

सांगू नये असेही पोटात खूप असते

बोलून जीभ माझी तरिही विटाळतो मी

विहिरीत बिंब माझे की पाणसर्प आहे ?

नि:श्वास सोडतो की फुत्कार टाकतो मी ?

देईन जलसमाधी 'भृंगा' कधीतरी मी

दुसर्‍या कुणास कोठे पाण्यात पाहतो मी ?

विहार मानू नकोस, आहे ठरीव चौकट, ठरीव वावर

2011-07-11T18:12:00.000+05:30

विहार मानू नकोस, आहे ठरीव चौकट, ठरीव वावर

कुणीतरी वेगळाच मांडून चालवी सोंगट्या पटावर

कुठून पडले जुन्या स्मृतींचे गुलाबपाणी तनामनावर

उगाच कोमेजल्या क्षणांना खलून शिंपण कलेवरावर

गळून गेलीत सर्व पाने, जळून गेलेत सर्व मोहर

लतारुपी बांडगूळ पण आजही तरारे तरूवरावर

अधीर आहे तुझ्या मिठीच्या उबेत सर्वस्व जाळण्या मी

अखेरची मुक्ति दे मला तू पडून, विद्युल्लते, शिरावर

अता तरी हा उठेल का ह्या मनावरीचा निराश वेढा

पराभवाशी समेट केला, करून झाल्या सह्या तहावर

सबूर, केव्हातरी तुझ्याही कुणीतरी गुणगुणेल ओळी

म्हणेल, "होता बरा कवी हा, नसेल ग़ालिब, नसेल खावर"

नका खुणेने मला बोलवू (लावणी)

2011-07-01T23:35:00.000+05:30

नका खुणेने मला बोलवू रंगमहाली होउ‌न आतुर
करिन मागणी पूरी तुमची, धीर धरा, सजणा, घटकाभर ||धृ||

ओठांवरची अमृतभरती
उधळिन, सखया, तुमच्यावरती
हक्काची मी तुमची गरती
धसमुसळेपण कशास, राया, चांदण्यात न्हाउ‌या रातभर ||१||

आवेगाला जरा आवरा
ढासळलेला तोल सावरा
नका छळू, जाउ‌ द्या दिलवरा
चंद्र-चांदण्या मातू लागता भरुन काढुया सर्व कसर ||२||

तुम्हीच सांगा कशि येउ‌ मी
सर्वांदेखत जवळ वाहु मी
कुणाकुणाची नजर टाळु मी
कसा फुलावा दिवस-उजेडी रातराणीचा मदीर मोहर ||३||

किणकिणती बांधली कंकणे
रुमझुमती उतरली नूपुरे
परि गात्रांची तार रुणझुणे
फिरू लागता तव नजरेचे मोरपीस अलगद अंगावर ||४||

गुपित सांगते तुम्हास राया
छेड न तुमची जायी वाया
आतुरली, मोहरली काया
मिठीत घ्या, मी तुम्हा लावते देहफुलाचे मादक अत्तर ||५||

अता काहिली सोसत नाही
रुसवे-फुगवे सोडा, बाई
नका हातचे राखू काही
तटतटणार्‍या भर ज्वानीची मदार तुमच्याविन कोणावर ? ||६||

2011-06-27T22:34:00.000+05:30

लाभली नाही कधीही स्वस्थता त्याच्या जिवाला
शाप जो संवेदनांचा घेउनी जन्मास आला

खोलवर बसतात रुतुनी ह्या जगाचे शब्द जहरी
अन्‌ सहज जाते मनावर मौनही घालून घाला

दंशही अदृश्य असतो, रक्तही अदृश्य असते
ज्यावरी जनवाघुळांचा चालतो गोपाळकाला

सर्व शस्त्रांहून भीषण बोटभर तो तीक्ष्ण अवयव
चामडी ही लोळवाया जीभ शिकवी चाबकाला

बैठकीचे गालिचे अन्‌ चादरी रक्ताळलेल्या
ह्या घराच्या ओसरीवर रोज भरते काकशाला

फाकणार्‍यांनी शिकावे अंशुमानापासुनी की
सांज प्रत्येकास नेते ओढुनी अस्ताचलाला

मना, सांप्रती क्लृप्तिपंथेचि जावे

2011-04-23T19:03:00.000+05:30

मना, सांप्रती क्लृप्तिपंथेचि जावे

जरा धूर्त, पाताळयंत्री असावे

चतुर ती, सुखी ती जिला नीट ठावे

कधी खेळ व्हावे, कधी खेळवावे

विनवण्या करू लागता तुष्ट व्हावे

(परी हट्ट आधीच पुरवून घ्यावे!)

तमा ना कुणाला पदी वाहिल्यांची

गळा माळ व्हावे, उशाशी फुलावे

असे पेटलेली सदोदीत वस्ती

इथे पावलोपावली आगलावे

किती काळ कज्जेदलाली करावी

किती चालवावे पिढीजात दावे

कळ्यांना जागवूनी बोलले दव

2011-03-17T23:03:00.000+05:30

कळ्यांना जागवूनी बोलले दव

"उरे दो-चार घटकांचेच शैशव"

प्रिये, तोरा गुलाबाचा असावा

नि मोहाच्या फुलांचे धुंद आसव

अता उमलावयाची वेळ झाली

सख्याचे नादती बागेत पदरव

मधाचे बोट आता खूप झाले

उधाणू दे मधाचा मत्त अर्णव

दवाचा स्पर्श अन्‌ चुंबन अलीचे

कळी खुलते नि घडतो संगमोत्सव

धुक्याच्या चादरीने फूल झाकी

जणू उन्मीलितेचे तृप्त सौष्ठव

जराही ना दुखवता फूल खुडणे

असे याहून काही हस्तलाघव ?

किती, 'भृंगा', तुझी, रे, दांडगाई

अशा वेळी हवे रेशीम मार्दव...

धूप

2011-03-03T16:27:00.000+05:30

लुप्त होत चाललीत तीर्थरूप माणसे

जाळती स्वत:स जी बनून धूप माणसे

देवपद दशांगुळेच राहिले असे जणू

शोधतात आरशात विश्वरूप माणसे

रोजचे रटाळ रेटण्या रहाटगाडगे

आणतात कोठुनी मनी हुरूप माणसे ?

हक्क-बिक्क सर्व झूट, भूक तेव्हढी खरी

गात्र भागवा, उदर भरा, नि चूप माणसे

व्योम त्यांस धार्जिणा, न क्षितिज त्यांस धार्जिणे

मंडुकांसमान वानतात कूप माणसे

गर्दभे नि श्वान घेउनी जुलूस काढुया

मॉल संस्कृतीत जाहली गुडूप माणसे

सुंभ राहिला न पीळ, राख फक्त राहिली

लावतात का तरी मिशीस तूप माणसे ?

अन्नछत्र अन्‌ विहीर रखडती निधीविना

बांधतात देवळे, मशीद, स्तूप माणसे

कायद्यानुसार पौर सर्वथा समान पण

समजतात खूपशी स्वत:स भूप माणसे

यक्षप्रश्न राहिला अनुत्तरित अखेरचा

का तळे अजून चाखतात खूप माणसे ?

कोण तू, मिलिंद, काय पाड ह्या जगी तुझा ?

रे, भल्याभल्यास घालती न धूप माणसे

सरले कवित्व तेव्हा भेटावयास आले

2011-01-23T19:44:00.000+05:30

सरले कवित्व तेव्हा भेटावयास आले

जे शब्द पांगलेले, ते सांत्वनास आले

चिरयौवना, चिरायू, स्वैरांगना तरी का

स्मितहास्य अप्सरेच्या ओठी उदास आले ?

वाटे हवेहवेसे ते सर्व लाभल्यावर

का फोल संचिताचे मज प्रत्ययास आले ?

त्या सावळ्या तनूची सुरभि वसंतकाली

बहरून गंध जैसे नीलोत्पलास आले

आभार अक्षरांचे, ऋण शब्दसंचयाचे

अवकाश कल्पनांचे बुजवावयास आले

आजन्म अक्षरांची केल्यावरी मशागत

कवितेत अर्थ काही अर्थांतरास आले

कुणी पार्थ नाही मला भेटला

2011-01-07T09:45:00.000+05:30

कसे पंजरी मी शरांच्या निजावे, कुणी पार्थ नाही मला भेटला

कसे घोट भागीरथीचे मिळावे, कुणी पार्थ नाही मला भेटला

सयींचे विषारी किती सर्प माझ्या मनी राहुनी दंश करतात पण

कसे खांडवाने मनाच्या जळावे, कुणी पार्थ नाही मला भेटला

किती शोधले सर्व भावात माझ्या, जगावेगळा सापडे ना कुणी

कसे स्वप्न मी द्रौपदीचे बघावे, कुणी पार्थ नाही मला भेटला

म्हणे एकनिष्ठा, "किती भाग्य माझे, पती मत्सरी लाभला तो मला"

"विभागून घेणे नसे त्यास ठावे; कुणी पार्थ नाही मला भेटला"

तसे घासतो विश्वविद्यालयी रोज खर्डे सुखेनैव प्राध्यापकी

कसे, 'भृंग', अध्याय अठरा रचावे, कुणी पार्थ नाही मला भेटला

अबोली

2011-01-01T16:53:00.000+05:30

हे अबोलीला कधी कळणार नाही

घाव मौनाचा कधी भरणार नाही

का असे फटकून वागावे फुलांनी?

हा ऋतू, हा बहरही ठरणार नाही

तू मला अन्‌ मी तुला आहोत अंती

राग-रुसवा जन्मभर पुरणार नाही

भार दु:खाचा नको देऊस इतका

पापणी झुकुनी पुन्हा उठणार नाही

हुंदक्यांची मालिका चालेल अविरत

जोवरी अधरा अधर भिडणार नाही

घडी

2010-12-18T14:11:00.001+05:30

कधी व्रत लेउनी होतीस तू अन्‌

कधी मी सोवळे नेसून होतो

असे वर्षानुवर्षे नीट आपण

दुराव्याची घडी बसवून होतो

तुझ्या-माझ्या सुखी सहजीवनाची

जगाने पाहिली रेखीव चित्रे

अशा रेखाकृतींनी चित्रदालन

घराला आपल्या बनवून होतो

'इथे शीतल झरा वाहे सुखाचा,

इथे अपुलेपणाची ऊब आहे'

अशा ह्या पुस्तकी प्रतिमांत आपण

कधी उबलो, कधी गोठून होतो

ठराया लागले आहेत अपुले

अताशा वादही कंटाळवाणे

नव्याने काय कुरघोडी करावी,

जुने मुद्दे पुन्हा उकरून होतो

कुणीही येत नाही, जात नाही

मनाच्या उंबर्‍याला पार करुनी

दुतर्फा चेहर्‍यावर स्वागताच्या

कनाती रेशमी उभवून होतो...

किंमत

2010-12-04T20:40:00.001+05:30

मी वेचले सुखाचे क्षण दोन-चार अलबत
मोजून जीवनाने केली वसूल किंमत

बसलेत पाठ करुनी माझ्याकडे किनारे
भवसागरात कुठवर हे भरकटेल गलबत ?

प्रेमात काय पडलो, मजनू मला ठरवले
नंतर पुढील सारे घडले परंपरागत

तव लग्नमंडपी मी येऊ जरी न शकलो
नाते अपूर्ण अपुले होते बनून रुखवत

मी दोष काय द्यावा बहिर्‍या जगास जेथे
माझ्याच माणसांना कळले कधी न हृद्गत

ही बांधलीस कैसी तू गाठ, ब्रह्मदेवा ?
सारे दिवे जगाचे झाले तमासवे रत

शिक्षा खुशाल मजला देऊन मोकळे व्हा
कसली सुनावणी अन्‌ न्यायालयीन मसलत

मागिल पिढ्या अम्हाला देऊन बाग गेल्या
यावी कशी फुले पण केल्याविना मशागत

कवितारती असो वा संतप्त शब्दपलिता
अंती विझून जाणे हे एक सत्य शाश्वत

हळव्या, प्रतिभ कवीने येथे जपून गावे
मत-पिंक टाकणारे बसलेत शब्द चघळत

बरेच झाले

2010-11-23T16:16:00.001+05:30

नाळ जगाशी जोडु न शकलो, बरेच झाले
माझे मीपण खोडु न शकलो, बरेच झाले                                                   ||धृ||

ओलाव्याचा अभाव होता नदीकिनारी
ओंजळ ओंजळ जीवन देई तळे विषारी
घाटावरल्या देवळात मी उभा भिकारी
अशा शिवारी रुजू न शकलो, बरेच झाले                                                  ||१||

दूर दूरवर औदुंबर आढळला नाही
अश्वत्थाचा परिचय काही घडला नाही
झपाटलेला पिंपळही सापडला नाही
निवडुंगाला त्यजू न शकलो, बरेच झाले                                                   ||२||

ऊन-पावसातून आजवर चालत होतो
स्वतः स्वतःची पायवाट मी घडवत होतो
मजल दरमजल माळरान ओलांडत होतो
हात कुणाचा धरू न शकलो, बरेच झाले                                                  ||३||

शिकार

2010-11-07T21:35:00.000+05:30

दृष्टीपथात आला तो तो शिकार झाला

आणिक तरी जिवावर जो तो उदार झाला

माझ्या तुझ्यात अलबत लेखी करार नव्हता

ओठास ओठ भिडले, मसुदा तयार झाला

माझ्याच आसवावर मी खार खात आहे

माझ्याहुनी तुझ्या जो पदरास प्यार झाला

विश्वासघात केला की फक्त चूक होती?

का नेमक्याच वेळी संयम चुकार झाला?

वाटायचे मला की जनरीत हीच आहे

म्हणतात लोक; काही भलता प्रकार झाला...

पोच

2010-10-22T12:47:00.000+05:30

अन्न खातो, श्वासही घेतोच आहे
मी तुझ्यावाचूनही जगतोच आहे

दीप विझले फक्त डोळ्यांतील माझ्या
अंतरीच्या घन तमी जळतोच आहे

बोलण्याचा सूर काही और आहे
लाघवी शब्दांत देखिल खोच आहे

का तुझ्या नजरेत ओळखही नसावी ?
वेगळे झालो तरी मी तोच आहे

गारुडी कित्येक आले आणि गेले
वासनेचा नाग पण डसतोच आहे

शेवटी शृंगारही उपचार ठरला
हा तुझा हुंकार नाही, पोच आहे

सिंदूर

2010-09-25T16:03:00.000+05:30

नि:शब्द होत गेलो, कणसूर होत गेलो
तेव्हा कुठे जगाला मंजूर होत गेलो

ठिणग्या विझून गेल्या, जमले न पेट घेणे
केवळ जरा धुमसलो अन्‌ धूर होत गेलो

धारा न अमृताच्या वळल्या फिरून मागे
जो ओसरून गेला तो पूर होत गेलो

झाल्यात पोसलेल्या जळवा कशा टपोर्‍या
माझीच चूक आहे, मी ऊर होत गेलो

स्मरणातुनी जगाने पुसले असे मला की
वैधव्यग्रस्त भाळी सिंदूर होत गेलो

सूर्यास्त

2010-09-07T21:19:00.000+05:30

पाहता पाहता काजळू लागला

सूर्य माध्याह्निचा मावळू लागला

कंपने वाढली, चाल मंदावली

भार संवत्सरांचा कळू लागला

पाखरे पांगली दूर देशांतरी

वृक्ष होता तिथे उन्मळू लागला

देह एका तिरी, नेत्र दुसर्‍या तिरी

पूल दोघांतला कोसळू लागला

कावळे पिंड सोडून गेले कुठे ?

प्राण मधल्या मध्ये घुटमळू लागला

अत्तर

2010-08-31T16:40:00.000+05:30

कुणी पिचल्याविना आयुष्य सुखकर होत नाही

फुले चुरगाळल्यावाचून अत्तर होत नाही

तिचे सर्वस्व देणेही अखेरी व्यर्थ ठरते

नदीचा लोप होतो, गोड सागर होत नाही

तुझ्या-माझ्या असाव्या वेगळ्या व्याख्या सुखाच्या

तुला स्पर्शूनही मन्मथ अनावर होत नाही

नव्याने भेटुया दोघे, नव्याने प्रेम करुया

जुन्या जखमा नव्या भेटीत अडसर होत नाही

मनी वैराग्य नसता राख फासावी कशाला

जटा पिंजून कोणी चंद्रशेखर होत नाही

पुरे ही भाषणे, सत्संग, प्रवचन आणि सल्ले

हवेच्या बुडबुड्यांची मीठ-भाकर होत नाही

बरळ

2010-08-10T22:19:00.000+05:30

इतके कुणी कुणाच्या जावे जवळ कशाला

लगटून वार करण्या द्यावेच बळ कशाला

आयुष्य भोगण्याची संधी पुन्हा न येते

ही अर्थ शोधण्याची ढवळाढवळ कशाला

मातीत चाक रुतणे चुकते इथे कुणाला

प्रारब्ध माणसाचे ठरते अटळ कशाला

नीती म्हणून काही उरले न औषधाला

मी अन्यथा कुणावर ओकू गरळ कशाला

उल्केसमान सारे खातात रोज माती

मी एकटाच येथे राहू अढळ कशाला

कोणी म्हणोत काही, बसणार स्वस्थ आता

आकाश फाटल्यावर लावू ठिगळ कशाला

सांगेन अर्जुनाला उपयुक्त चार गोष्टी

समरी, मिलिंद, मिथ्या बोलू बरळ कशाला

धर्म नाही, जात नाही, गोत नाही

2010-07-24T01:44:00.001+05:30

धर्म नाही, जात नाही, गोत नाही

भेट असल्यांशी कधी का होत नाही ?

घट्ट रोवावे मुळांना भावनांच्या

प्रेम झंझावात आहे, झोत नाही

एकदा ठरवून टाकावे सखीने

"ना" नसावी, मात्र छाती "हो"त नाही

स्पर्श मागे रेशमी होवून गेले

नेसल्या वस्त्रास तसला पोत नाही

स्वागताला ज्या शिव्या देतोस, मित्रा

तो जिव्हाळा "यो"त नाही, "ब्रो"त नाही

हात कानांवर जगाने ठेवले अन्‌

शोषितांचे चित्तही टाहोत नाही

काजव्याची काजवीला खूण आहे

ती दिव्याची मार्गदर्शक ज्योत नाही

केवढी विक्षिप्त आहे लोकशाही

तोंडपाटिल खूप, कोणी खोत नाही

नाही कुणी कुणाशी बोलावयास राजी

2010-07-03T14:21:00.001+05:30

नाही कुणी कुणाशी बोलावयास राजी

प्रत्येक मावळ्याचा झाला म्हणे शिवाजी

दिसतात खूप सारे श्रीराम आणि बाजी

दुर्मीळ मात्र झाले सौमित्र अन्‌ चिमाजी

झटपट तलाक घ्यावा, मग सोयरीक ताजी

थैल्या करा रिकाम्या, मिळतील कैक काजी

अपुल्याच माणसांवर त्वेषात वार करती

परकीय बेगमांना मुजरा, सलाम, हा जी

दुर्दैव, माणसांची पारख तुम्हास नव्हती

केलात, शंभुराजे, कैसा जवळ जिवाजी?

जाता समीप उंची उमजेल जीवघेणी

लांबून खूप सुंदर वाटेल शैलराजी

त्याचीच आकृती ही मोहक, खुणावणारी

वाटे, हरून नेण्या, आला सखा यमाजी

कसे म्हणू की हलके झाले भार दिसांचे ?

2010-06-29T12:18:00.001+05:30

कसे म्हणू की हलके झाले भार दिसांचे ?

सुरूच मरणोत्तरही जर उपचार दिसांचे ?

उदासवाण्या रात्रींचे, बेजार दिसांचे

युगे युगे एकाकीपण, शृंगार दिसांचे

नकोस विसरू हुंदडताना, बागडताना

जिवा, किती छोटे आहे आवार दिसांचे

पदर जरा ढळता रात्रीचा हादरलो मी

अध:पतन कैसे व्हावे स्वीकार दिसांचे ?

निशांत होण्याचे लक्षण कोठून दिसावे ?

चहूकडे भरले मायाबाजार दिसांचे

"दिव्या, दिव्या दीपत्कारा"सम सहज नसे ते

उजळुन जाणे शब्दांनी अंधार दिसांचे

कशास घाई, संध्या-छाया स्पष्ट दिसू द्या

निवांत काढू तेव्हा सारासार दिसांचे

शामरंगी रंगली ती शुद्ध हे किटाळ आहे

2010-06-18T12:21:00.001+05:30

शामरंगी रंगली ती शुद्ध हे किटाळ आहे

गौळणिंनो, रंग राधेचा किती दुधाळ आहे

चेहर्‍यावर ओढणीचा ठेवते खडा पहारा

हाय! अधरामृत तिचे अद्याप वस्त्रगाळ आहे

पारिजाताच्या सड्याची नर्तनास दाद गेली

(त्यास पायी तुडवणार्‍या पावलात चाळ आहे)

गंध अर्धोन्मीलितेचा वेड लावतो जिवाला

की उशाशी मोगर्‍याची विस्कटून माळ आहे ?

फुंकरीने शांत कर, वा ये मिठीत, हो समीधा

पेटलेला गार वार्‍याने अनंग जाळ आहे

प्रेरणे, देऊ तुला चावी कशी ?

2010-06-10T15:54:00.000+05:30

प्रेरणे, देऊ तुला चावी कशी ?

पूर्णता कवितेस लाभावी कशी ?

स्वच्छ कागद गाठतो शत्रूपरी

अक्षरांची खिंड लढवावी कशी ?

वादळी लाटांप्रमाणे कल्पना

शब्दनौका त्यात हाकावी कशी ?

काय वांझोट्या विचारांचे करू ?

लेखणीची कूस उजवावी कशी ?

नांगरूही वाळवंटाला अम्ही

अमृताची धार वर्षावी कशी ?

आतला लेखक कधीचा संपला

शारदेची अर्चना व्हावी कशी ?

मूक हो अन्‌ वैखरीला दे रजा

हाक कानी त्याविना यावी कशी ?

माणसे

2010-05-27T13:24:00.004+05:30

खूप पाहिली वेदशास्त्रसंपन्न माणसे

धर्म पांघरुन माणसांस सापत्न माणसे

शास्त्रशुद्ध उच्चार मागतो देव कोणता ?

थाप मारती तीर्थक्षेत्रसंलग्न माणसे

देव काय नैवेद्य मागतो सोवळ्यातला ?

खरकट्यातुनी वेचती इथे अन्न माणसे

राउळास आकार येत पाथरवटांमुळे

देवरूप साकारतात प्रच्छन्न माणसे

हार मानुनी अंत, पार शोधून शेवटी

"नेति, नेति" उद्गारतात व्युत्पन्न माणसे

मरण

2010-05-23T11:14:00.001+05:30

काही झिजून मेले, काही मढून मेले

बहुसंख्य मात्र येथे केवळ जगून मेले

दे, कायद्या, पुरावा काही जिवंततेचा

चिखलात तारखांच्या लाखो रुतून मेले

रात्री ऋतू-ऋतूने बर्फाळ होत गेल्या

ज्योती, पतंग दोघे मग गारठून मेले

कौतुक करा फुलाच्या ह्या एकनिष्ठतेचे

जे एकदाच फुलले अन्‌ मोहरून मेले

सरणावरी मुमुक्षू वैतागुनी म्हणाला

"यंदाहि फक्त विटके कपडे जळून मेले"

चित्र

2010-05-20T23:36:00.005+05:30

उदार झाली अर्थव्यवस्था, कुबेर शासक झाले

कशास सामान्यांची गणती, किती कफल्लक झाले?

पहा, पहा नवश्रीमंताची कितीक नगरे वसली

कुरूप पाले उठली सारी, किती विधायक झाले

महान झाला आहे भारत अशी वदंता आहे

सरस्वतीपूजक सारे, श्री, तुझे उपासक झाले

नव्या पहाटेच्या गप्पाही शिळ्या कधीच्या झाल्या

तशाच सार्‍या जाती-पाती, किती सुधारक झाले

कशी, कधी गणराज्याची मंडई बनवली आम्ही?

कसे, कधी ह्या नागरिकांचे मुकाट ग्राहक झाले?

कसा विषमतेच्या चित्राला, मिलिंद, उज्ज्वल मानू?

तसे बरे नव्हते आधीही, अता विदारक झाले

शोध

2010-05-17T12:56:00.000+05:30

थकल्यावरती सहज शिराया कूस शोधतो आहे

एकाकी चालुन थकलो, जूलूस शोधतो आहे

गर्दी भाडोत्री मिळते, जयघोष टेप केलेला

सुखसोयींनी युक्त असा मी क्रूस शोधतो आहे

आयुष्याच्या प्रखर उन्हाने रोज काहिली होते

आभासी का होईना, पाऊस शोधतो आहे

प्रेयस, श्रेयस, राजस, तामस - रूप कोणते घ्यावे ?

ज्यात स्वत:ला ओतावे ती मूस शोधतो आहे

मुलगा, भाऊ, नवरा, बाबा, सर्व लेबलांखाली

घुसमटलेला, दडलेला माणूस शोधतो आहे

उगा का स्वत:ला सजवले असावे ?

2010-05-15T12:07:00.001+05:30

उगा का स्वत:ला सजवले असावे ?

तिला प्रेम माझे उमजले असावे

असे गंध हा कस्तुरी भावनांचा

उराशी तिने पत्र धरले असावे

अचानक नकारातला जोर सरला

कुणी नाव माझे सुचवले असावे

सहज गाजवू लागली हक्क तेव्हा

मनाने तुला खास वरले असावे

कधी ती अबोली, कधी रातराणी

फुलांनीच नखरे शिकवले असावे

अशी ऐन रंगात का लाजली ती ?

दिवे चांदण्यांचे उजळले असावे...

शो-रूम

2010-05-11T13:03:00.002+05:30

जातो तिथे कपाटे उघडून पाहतो मी

ग्रंथांविना घराला शो-रूम मानतो मी

वाटेत माणसाचे माणूसपण हरवले

उत्क्रांतवाद कोठे चुकला, तपासतो मी

बांधून ठेवणारे विरलेत सर्व धागे

तुटलेपणा मनांचा शब्दात ओवतो मी

शिकलो नव्या जगाचे रीती-रिवाज मीही

सोयीनुसार जवळी येतो, दुरावतो मी

हिंदूपणास जपतो, मी संस्कृतीस जपतो

(तोरण सणासुदीला दारास लावतो मी!)

वरदान शारदेचे, की शाप हे कळेना

हरपून भान कागद दिन-रात नासतो मी

मधुबाला - ३ : मधुप

2010-05-01T13:21:00.000+05:30

मधुबाला

मूळ हिंदी कवी : हरिवंशराय ’बच्चन’

भावानुवाद : मिलिंद

मधुबाला - ३

मधुशाला - १

मधुशाला - २

मधुप

मूळ हिंदी कविता	भावानुवाद
१. मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए ! पग-पायल की झनकार हुई, पीने को एक पुकार हुई, बस हम दीवानों की टोली चल देने को तैयार हुई, मदिरालय के दरवाज़ों पर आवाज़ लगाने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	१. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो ! झंकार नूपुरांची झाली, पीण्याची अन्‌ आली हाळी, मग आम्हां वेड्यांची टोळी प्रस्थानाला आतुर झाली, मधुशालेच्या दरवाजावर आम्ही धडकी देण्या आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
२. हमने छोडी कर की माला, पोथी-पत्रा भू पर डाला, मन्दिर-मस्जिद के बन्दीगृह को तोड, लिया कर में प्याला औ' दुनिया को आज़ादी का सन्देश सुनाने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	२. सोडली करातिल जपमाला, फेकले भू-वरी पोथीला, मंदिर-मस्जिद कारा तोडुन घेतला करी आम्ही प्याला अन्‌ दुनियेला स्वातंत्र्याचा संदेश अम्ही देण्या आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
३. क्रोधी मोमिन हमसे झगड़ा, पंडित ने मंत्रों से जकड़ा, पर हम थे कब रुकनेवाले, जो पथ पकड़ा, वह पथ पकड़ा, पथ-भ्रष्ट जगत को मस्ती की अब राह बताने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	३. क्रोधित मोमिन तंटा करतो, मंत्रात बद्ध पंडित करतो, परि अम्ही न अडतो वा बधतो, जो मार्ग निवडला, आचरतो, पथ-भ्रष्ट जगाला मस्तीचा आता पथ दाखवण्या आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
४. छिपकर सब दिन था जग पीता, पीता न अगर कैसे जीता ? जब हम न समझते थे इसको, वह दिन बीता, वह युग बीता; साक़ी से मिल मदिरा पीने अब खुले-खज़ाने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	४. गुपचुप हे जग पीतच होते, त्याविण, सांगा, कैसे जगते ? सरले ते दिन, ते युग सरले, जेव्हा हे मज उमजत नव्हते; साकीसंगे मदिरा पीण्या खजिन्यास खुल्या आता आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
५. मग में कितने सागर गहरे, कितने नद-नाले नीर-भरे, कितने सर, निर्झर, स्रोत मिले, पर, नहीं कहीं पर हम ठहरे; तेरे लघु प्याले में ही बस अपनत्व डुबाने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	५. वाटेत खोल सागर आले, किति तुडुंब भरले नद-नाले, किति झरे, स्रोत, निर्झर आले, परि पाय कुठेही ना ठरले; तव छोट्याशा प्याल्यात अम्ही स्वत्वाला विरघळण्या आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
६. है ज्ञात हमें नश्वर जीवन, नश्वर इस जगती का क्षण-क्षण, है, किन्तु, अमरता की आशा करती रहती उर में क्रंदन, नश्वरता और अमरता की आशा अब द्वन्द्व मिटाने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	६. जाणतो असे नश्वर जीवन, नश्वर ह्या जगण्याचा क्षण-क्षण, तरीही अमरत्वाची आशा उरि करत राहते आक्रंदन, नश्वरता अन्‌ अमरत्वाच्या द्वंद्वाला संपवण्या आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
७. दूरस्थित स्वर्गों की छाया से विश्व गया है बहलाया, हम क्यों उनपर विश्वास करें, जब देख नहीं कोई आया ? अब तो इस पृथ्वी-तल पर ही सुख-स्वर्ग बसाने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	७. दूरिल स्वर्गांच्या स्वप्नांवर रमविले जगा आहे इथवर, साक्षात कधी दिसले नाहित, विश्वास कसा ठेवू त्यांवर ? आता इथेच भू-वरती ह्या निर्माण स्वर्ग करण्या आलो ! मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
८. हम लाए हैं केवल हस्ती, ले, साकी, दे अपनी मस्ती, जीवन का सौदा ख़त्म करें, मिल मुक्ति हमें जाए सस्ती; साकी, तेरे मदिरालय को अब तीर्थ बनाने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	८. घे, साकी, तू जीवन अमुचे, भर रंग त्यात तव मस्तीचे, व्यवहार जीवनाचा करूया, हे स्वस्त दाम अन्‌ मुक्तीचे; साकी, तव मदिरालयास ह्या मी तीर्थक्षेत्र करण्या आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
९. चिरजीवी हो साकीबाला ! चिर दिवस जिए मधु का प्याला ! जो मस्त हमें करनेवाली, आबाद रहे वह मधुशाला ! इतने दिन जो बदनाम रही, उसका गुण गाने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	९. चिरजीवी हो साकीबाला ! चिरकाल असो मधुचा प्याला ! बेधुंद अम्हाला करणारी वसलेली राहो मधुशाला ! अपकीर्त आजवर ती होती, गुणगान तिचे करण्या आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
१०. दी हाथ खुले तूने हाला, हम सबने भी जी-भर ढाला, यह तो अनबूझ पहेली है - क्यों बुझ न सकी अंतर्ज्वाला ? मदिरालय से पीकर के भी क्या प्यासे जाने हम आए ? मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	१०. तू मुक्तकरे दिधली हाला, मनसोक्त अम्ही प्यालो प्याला, हे न सुटणारे कोडे की - शांतली न का अंतर्ज्वाला ? मद्यगृहातून पीऊनही का तहानले जाण्या आलो ? मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
११. कल्पना सुरा औ' साकी है, पीनेवाला एकाकी है, यह भेद हमें जब ज्ञात हुआ, क्या और समझना बाकी है ? जो गाँठ न अब तक सुलझी थी, उसको सुलझाने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	११. भ्रम असे सुरा आणिक साकी, पीणारा असतो एकाकी, मज रहस्य हे कळल्यानंतर, समजण्या काय उरले बाकी ? जी गाठ आजवर ना सुटली, तिजला मी सोडवण्या आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !
१२. यह सपना भी बस दो पल है, उर की भावुकता का फल है, भोली मानवता चेत, अरे, सब धोखा है, सारा छल है ! हम बिना पिए भी पछ़ताते, पीकर पछ़ताने हम आए \| मधु-प्यास बुझाने आए हम, मधु-प्यास बुझाने हम आए !	१२. हे दोन पळांचे स्वप्न असे, हे भावुकतेचे फलित असे, भोळ्या मानवते, जागी हो, हे सर्व दगा अन्‌ कपट असे ! पस्तावतोच प्यालाविणही, प्राशून खंत करण्या आलो. मधु-तृष्णा आलो भागवण्या, मधु-तृष्णा भागवण्या आलो !

ध्यास

2010-03-28T08:11:00.001+05:30

घेतात श्वास सारे, घेतात घास सारे

घेतील ध्यास तेव्हा ठरतील खास सारे

जगतात कुंपणाला समजून विश्वसीमा

स्वप्नात पोचती पण वामन-पदास सारे

चिखलात क्षुद्रतेच्या, गाळात मत्सराच्या

अपुल्या अहंपणाची करती मिजास सारे

चिरडून माणसांना भरतात जे तिजोर्‍या

त्या हेमपूजकांचे होवो मिडास सारे

नेते अम्ही, भरू द्या आम्हांस गच्च झोळ्या

मागून प्रश्न तुमचे लावू धसास सारे

शहरांस तीर्थ्य आणी नाले, गटारगंगा

तीरांवरी तयांच्या वसले प्रभास सारे

सारांश मांडताना हसलो विषण्णतेने

आयुष्य आजवरचे गमले भकास सारे

मधुबाला - २ : मधुशाला-मालक

2010-03-21T13:31:00.002+05:30

मधुबाला

मूळ हिंदी कवी : हरिवंश राय ’बच्चन’

भावानुवाद : मिलिंद

मधुबाला - २

मधुशाला - १

मधुशाला-मालक

मूळ हिंदी कविता	भावानुवाद
१. मैं ही मधुशाला का मालिक, मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ ! मधुपात्र, सुरा, साकी लाया, प्याली बाँकी-बाँकी लाया, मदिरालय की झाँकी लाया, मधुपान करानेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	१. ह्या मधुशालेचा मालक मी, मी मधुशाला-मालक आहे ! मधुघट, साकी, सुरा आणले, पेले शोभीवंत आणले, मद्यगृहाला रूप आणले, मधुपान करविणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


२. आ देखो मेरी मधुशाला, साकीबालाओं की माला, मधुमय प्याली, मधुमय प्याला, मैं इसे सजानेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	२. येऊन पहा मम मधुशाला, साकीबालांची अन्‌ माला, मधुमय सुरई, मधुमय प्याला, मी हिला सजविणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


३. जब ये मधु पी-पीकर छलकें, देखो इनकी पुलकित पलकें, कल कंधों पर चंचल अलकें, मैं देख जिन्हें मतवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	३. सांडती मधु त्या पिउनी, पहा, त्यांच्या पुलकित नजरेस पहा, स्कंधांवर चंचल बटा पहा, धुंद त्यांस बघणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


४. इनके मदिराभ अधर देखो, मृदु कर, कमनीय कमर देखो, कटि-किंकिण, पद-घूँघर देखो, मैं मन को हरनेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	४. मधुशोभित त्यांचे अधर पहा, मृदु कर, कंबर कमनीय पहा, पद-नूपुर, कटि मेखला पहा, मी मनास हरणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


५. सब चली लिए मधुघट देखो, ’झरझर’ लहराते पट देखो, ’झिलमिल’ हिलते घूंघट देखो, मैं चित्त चुरानेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	५. मधुघट घेउनि चालल्या पहा, फडफडती कैसे पदर पहा, घुंघट झगमग हालती, पहा, मी चित्त चोरणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


६. वे देतीं प्याले चूम-चूम, वे बाँट रहीं मधु घूम-घूम, वे झुक-झुककर, वे झूम-झूम, मदमत्त बनानेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	६. त्या प्याले चुंबुनिया देती, मधुचे प्याले वाटत फिरती, गजगती कधी,कधी हरिणगती, मदमत्त बनविणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


७. पीनेवाले हैं बड़े-बड़े, देखो, पीते कुछ खड़े-खड़े, कुछ बैठ-बैठ, कुछ पड़े-पड़े, यह सभा जुटानेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	७. नामांकित येथे पीणारे, कुणी उभ्या-उभ्याही घेणारे, बसणारे, कुणी पसरणारे, मी सभा जमविणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


८. कुछ आते हैं अरमान-भरे, कुछ जाते हैं एहसान-भरे, कुछ पीते गर्व-गुमान-भरे, मन सबका रखनेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	८. लालसा कुणी घेउन येती, उपकार कुणी घेउन जाती, अन्‌ कुणी आढ्यतेने पीती, सर्वां तोषविणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


९. अब चिंताओं का भार कहाँ, अब क्रूर-कठिन संसार कहाँ, अब कुसमय का अधिकार कहाँ, भय-शोक भुलानेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	९. आता चिंतांचा भार नसे, ह्या क्रूर जगाचा मार नसे, काळाचाही अधिकार नसे, मी भय विसरविणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


१०. अब ज्ञान कहाँ, अज्ञान कहाँ, अब पद-पदवी का ध्यान कहाँ, अब जाति-वंश अभिमान कहाँ, सम भाव बनानेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	१०. आता अज्ञान नि ज्ञान कुठे, पद-पदवीचेही भान कुठे, वंश-जातिचा अभिमान कुठे, समभाव निर्मिणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


११. हो मस्त जिसे होना, आए, जितने चाहे साथी लाए, जितनी जी चाहे पी जाए, ’बस’ कभी न कहनेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	११. व्हायचे मस्त त्यांनी यावे, मित्रांना सोबत आणावे, जेव्हढे हवे तितके प्यावे, मी ’पुरे’ न म्हणणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


१२. आओ सब-के-सब साथ चले, सब एक ख़ाक ही के पुतले, क्या ऊँच-नीच, क्या बुरे-भले, मैं स्वागत करनेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	१२. चालूया साथीने सारे, मातीचे तर पुतळे सारे, उच्च-नीच वा सत्‌-खल सारे, मी स्वागत करणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !


१३. आओ, आओ, मत शरमाओ, क्या सोच रहे हो ? बतलाओ, है दाम नहीं, मत पछताओ, मैं मुफ़्त लुटानेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	१३. संकोच सोडुनी या आता, जे मनात ते सांगा आता, का चिंता पैशाची करता, मी मोफत देणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे.


१४. मैं पूछ-पूछ मदिरा दूँगा, आशीष-दुआ सबकी लूँगा, सबको खुश कर मैं खुश हूँगा, जी खुश कर देनेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	१४. मी मद्य आग्रहाने देइन, आशीर्वच सर्वांचे घेइन, तोषवुन तुम्हाला खुश होइन, आनंद वाटणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे.


१५. कटु जीवन में मधुपान करो, जग के रोदन को गान करो, मादकता का सम्मान करो, यह पाठ पढानेवाला हूँ । मैं ही मालिक-मधुशाला हूँ !	१५. कटु जीवनात मधुपान करा, रुदनास जगाच्या गान करा, मादकतेचा सन्मान करा ─ हा धडा शिकविणारा आहे. मी मधुशाला-मालक आहे !

मधुबाला - १

2010-03-06T12:11:00.005+05:30

मधुबाला

मूळ हिंदी कवी : हरिवंश राय ’बच्चन’

भावानुवाद : मिलिंद

मधुबाला - १

मूळ हिंदी कविता

भावानुवाद

मधुवर्षिणि,
       मधु बरसाती चल,
           बरसाती चल,
           बरसाती चल ।
झंकृत हों मेरे कानों में,
चंचल, तेरे कर के कंकण,

कटि की किंकिणि,
पग के पायल--,
कंचन पायल,
’छन्‌-छन्‌’ पायल ।

मधुवर्षिणि,
मधु बरसाती चल,
बरसाती चल,
बरसाती चल ।

मधुवर्षिणि,

मधुची वृष्टी कर,

वृष्टी कर,
वृष्टी कर.

झंकारू दे कानी माझ्या

तुझ्या करांतिल चंचल कंकण,

कटिचि मेखला,
पदिचे नूपुर--,
सुवर्ण नूपुर,
’छन्‌-छन्‌’ नूपुर.

मधुवर्षिणि,

मधुची वृष्टी कर,

वृष्टी कर,
वृष्टी कर.

मधुबाला

मूळ हिंदी कविता	भावानुवाद
१. मैं मधुबाला मधुशाला की, मैं मधुशाला की मधुबाला ! मैं मधु-विक्रेता को प्यारी, मधु के घट मुझ पर बलिहारी, प्यालों की मैं सुषमा सारी, मेरा रुख देखा करती है मधु-प्यासे नयनों की माला । मैं मधुशाला की मधुबाला !	१. मी मधुबाला मधुशालेची, मी मधुशालेची मधुबाला ! प्रिय मधु-विक्रेत्याला आहे, मधुघट माझ्या पायी वाहे, प्याल्यांची मी सुषमा आहे, रूप न्याहाळत असती माझे मधु-तृषार्त नयनांची माला. मी मधुशालेची मधुबाला !


२. इस नीले अंचल की छाया में जग-ज्वाला का झुलसाया आकर शीतल करता काया, मधु-मरहम का मैं लेपन कर अच्छा करती उर का छाला । मैं मधुशाला की मधुबाला !	२. जग-ज्वाळांना जो विसराया मागे शीतल करण्या काया ह्या निऽळ्या पदराची छाया, मधु-मलमाचे लेपन करुनी भरते त्याच्या उरिचा घाला. मी मधुशालेची मधुबाला !


३. मधुघट ले जब करती नर्तन, मेरे नूपुर के छुम-छननन में लय होता जग का क्रंदन, झूमा करता मानव-जीवन का क्षण-क्षण बनकर मतवाला । मैं मधुशाला की मधुबाला !	३. मधुघट घेउन करता नर्तन, मम नूपुर करता छुम-छननन लय होते विश्वाचे क्रंदन, झिंग येउनी मानव-जीवन क्षण-क्षण लागे डोलायाला. मी मधुशालेची मधुबाला !
४. मैं इस आंगन की आकर्षण, मधु से सिंचित मेरी चितवन, मेरी वाणी में मधु के कण, मदमत्त बनाया मैं करती, यश लूटा करती मधुशाला । मैं मधुशाला की मधुबाला !	४. मी ह्या अंगणिचे आकर्षण, कटाक्षांवरी मधुचे सिंचन, वाणीतुनी टपटपती मधुकण, मदोन्मत्त मी करते आणिक श्रेय तरी घेते मधुशाला. मी मधुशालेची मधुबला !


५. था एक समय, थी मधुशाला, था मिट्टी का घट, था प्याला, थी, किंतु, नहीं साकीबाला, था बैठा ठाला विक्रेता दे बंद कपाटों पर ताला \| मैं मधुशाला की मधुबाला !	५. पूर्वीही होती मधुशाला, मातीचा घट आणिक प्याला, नव्हति परंतु साकीबाला, निरुद्योग होता विक्रेता कपाटात ठेवुन मद्याला. मी मधुशालेची मधुबाला !


६. तब इस घर में था तम छाया, था भय छाया, था भ्रम छाया, था मातम छाया, ग़म छाया, ऊषा का दीप लिए सिर पर मैं आई, करती उजियाला \| मैं मधुशाला की मधुबाला !	६. येथे त्या काळी तम होता, भय होते, आणिक भ्रम होता, दु:खहि होते, शोकहि होता, दीप उषेचा शिरी घेउनी मी आले घर उजळायाला. मी मधुशालेची मधुबाला !


७. सोने की मधुशाला चमकी, माणिक द्युति से मदिरा दमकी, मधुगंध दिशाओं में गमकी, चल पड़ा लिए कर में प्याला प्रत्येक सुरा पीनेवाला \| मैं मधुशाला की मधुबाला !	७. स्वर्णिम मधुशाला लखलखते, मद्य माणिकासम चमचमते, दशदिशात अन्‌ मधु घमघमते, करी मद्यपी घेउन प्याला सुरा प्राशण्याकरिता आला. मी मधुशालेची मधुबाला !


८. थे मदिरा के मृत-मूक घडे, थे मूर्ति सदृश मधुपात्र खडे, थे जडवत्‌ प्याले भूमि पडे, जादू के हाथों से छूकर मैंने इनमें जीवन डाला \| मैं मधुशाल की मधुबाला !	८. मदिराघर मृत-मूकचि होते, मूर्तिसम घट निश्चल होते, जडवत्‌ पेले पडले होते, स्पर्शुन मी जादुई करांनी सचेत केले जडतत्त्वाला. मी मधुशालेची मधुबाला !


९. मुझको छूकर मधुघट छलके, प्याले मधु पीने को ललके, मालिक जागा मलकर पलकें, अँगडाई लेकर उठ बैठी चिर सुप्त-विमूर्च्छित मधुशाला \| मैं मधुशाला की मधुबाला !	९. मज स्पर्शुन मधुघट आंदोले, मधु पीण्या आतुरले प्याले, डोळे चोळत मालक उठले, देत पिळोखे उठुन बैसली चिर सुप्त-विमूर्च्छित मधुशाला. मी मधुशालेची मधुबाला !


१०. प्यासे आए, मैंने आँका, वातायन से मैंने झाँका, पीनेवालों का दल बाँका, उत्कंठित स्वर से बोल उठा, 'कर दे पागल, भर दे प्याला!' मैं मधुशाला की मधुबाला !	१०. तृषार्त आले, मी ओळखले, झरोक्यातुनी हळुच पाहिले, मधुपांचे ते दळ नटलेले उत्कंठित होउन बोलले, 'वेड लाव गे, भर तू प्याला !' मी मधुशालेची मधुबाला !


११. खुल द्वार गए मदिरालय के, नारे लगते मेरी जय के, मिट चिह्न गए चिंता-भय के, हर ओर मचा है शोर यही, 'ला-ला मदिरा, मदिरा ला-ला!' मैं मधुशाला की मधुबाला !	११. द्वार उघडले मद्यगृहाचे, घोष जाहले मम विजयाचे, चिंतेचे ना लेश भयाचे, आवाज एकची चोहीकडे, 'मधुप्याला दे, दे मधुप्याला !' मी मधुशालेची मधुबाला !


१२. हर एक तृप्ति का दास यहाँ, पर एक बात है खास यहाँ, पीने से बढती प्यास यहाँ, सौभाग्य मगर, मेरा देखो, देने से बढती है हाला \| मैं मधुशाला की मधुबाला !	१२. हर एक तृप्तिचा दास इथे, पण एक चीज ही खास इथे, वाढे पिउनी हव्यास इथे, सौभाग्य मात्र इतके माझे देण्याने वाढे ही हाला. मी मधुशालेची मधुबाला !


१३. चाहे जितनी मैं दूँ हाला, चाहे जितना तू पी प्याला, चाहे जितना बन मतवाला, सुन, भेद बताती हूँ अंतिम, यह शांत नहीं होगी ज्वाला \| मैं मधुशाला की मधुबाला !	१३. मी दिली कितीही तुज हाला, रिचविलास प्याल्यावर प्याला, लागलास जरि डोलायाला, तुज सत्य सांगते मी अंतिम, शांतणार नाही ही ज्वाला. मी मधुशालेची मधुबाला !


१४. मधु कौन यहाँ पीने आता, है किसका प्यालों से नाता, जग देख मुझे है मदमाता, जिसके चिर तंद्रिल नयनों पर तनती मैं स्वप्नों का जाला \| मैं मधुशाला की मधुबाला !	१४. इथे कोण मधु पीण्या येते? कोणाचे प्याल्यांशी नाते? मज पाहुनिया धुंदी चढते ज्यांच्या तंद्रिल नयनि टाकते मी सुखस्वप्नांच्या जालाला. मी मधुशालेची मधुबाला !


१५. यह स्वप्न-विनिर्मित मधुशाला, यह स्वप्न-रचित मधु का प्याला, स्वप्निल तृष्णा, स्वप्निल हाला, स्वप्नों की दुनिया में भूला फिरता मानव भोलाभाला \| मैं मधुशाला की मधुबाला !	१५. ही स्वप्न-विनिर्मित मधुशाला, हा स्वप्न-रचित मधुचा प्याला, स्वप्निल तृष्णा, स्वप्निल हाला, स्वप्नांच्या दुनियेत हरखुनी फिरत राहतो मानव भोळा. मी मधुशालेची मधुबाला !

रात्र पडता तेज ज्याचे लुप्त होते

2010-01-05T22:29:00.002+05:30

रात्र पडता तेज ज्याचे लुप्त होते

लोक असल्या भास्कराचे भक्त होते

देवळाबाहेर रांगा लांब होत्या

देव गाभार्‍यातले निद्रिस्त होते

फायदा-नुकसान काटेकोर ज्यांचे

पाप-पुण्याचेच खाते व्यस्त होते

एवढ्या उच्चारवाने घोषणा का ?

लागले डोलू कुणाचे तक्त होते ?

वेचले, मग फेकले, तुडवून गेली

भासले माझे हृदय प्राजक्त होते

अर्थ काही वेगळा होता स्मिताचा

वेदनेने नेत्र ओले लिप्त होते

का विटाळू मांडुनी शब्दांत त्याला

अंतरी जे आजवर अव्यक्त होते ?

गीत-गझला दोन घटकांचेच रंजन

दीपिका होते अमर, वा सूक्त होते

सोसतो गर्भारशीसम रोज वेणा

काव्यसंभव का कधी परहस्त होते ?

काय सृजनावाचुनी अडले कुणाचे

प्रजननाने जर अहम्‌ अभिव्यक्त होते ?

एक तर रद्दीत जाते काव्य सारे

फार धगधगलेच तर ते जप्त होते

कल्पना घाली मिठी काव्यास ऐसी

अर्थ शब्दांवर जणू अनुरक्त होते

काव्यमय शृंगार की क्रांती-तुतारी ?

चेतले जे आजवर संन्यस्त होते !

अनुभवांती वाटते, चुकलेच माझे

खूप लिहिले, मात्र ते बेशिस्त होते

मोकळे असू द्या

2009-12-29T12:37:00.003+05:30

नकोत ओझी अर्थाची, मोकळे असू द्या

कधी कधी शब्दांनाही मोकळे असू द्या

उगाच बेड्या चरणांना घालता कशाला ?

नकोत छंदांच्या गाठी, मोकळे असू द्या

पहा किती काव्याचे शेवाळले सरोवर

खळाळती ठेवा वाणी; मोकळे असू द्या

दिसून यावा सर्वांना चेहरा कवीचा

असे कवन आरस्पानी, मोकळे असू द्या

असो मुखी यवनी वा गीर्वाण शब्दगंगा

हृदय मराठीच्यासाठी मोकळे असू द्या

ते कुणाचे शब्द होते? ते कुणाचे सूर होते?

2009-12-25T10:30:00.002+05:30

ते कुणाचे शब्द होते? ते कुणाचे सूर होते?

अंतरी वस्तीस होते, अन्‌ तरीही दूर होते

हे कसे वात्सल्य ज्याचा कोरडा असतो उमाळा?

राहिले पान्हावण्याचे ते अभागी ऊर होते

मी प्रवाहाच्या बरोबर वाहण्याचे काम केले

पैलतीरी पोचण्याइतके कुठे मगदूर होते?

लक्ष योनींचा पसारा, ह्या फुकाच्या येरझारा

जन्म-मरणाचीच चिंता, मोक्ष मिळणे दूर होते

’भृंग’, नाभीकमळ शोधू , ती मिठी असते चिरंतन

बाप, आई, मित्र, पत्नी; सर्व क्षणभंगूर होते...

मोहाची फुले

2009-12-11T12:48:00.002+05:30

मोहाची फुले, मोहाचे घोट
जीवनात ओतप्रोत

पण आम्ही
हुंगणार नाही, पिणार नाही
मचूळ पाण्याशिवाय काही

कारण आम्हाला मिळाले आहेत
नेभळट, पांढरपेशे संस्कार; अन्
"साधी राहणी,उच्च विचारसरणी" सारख्या सुभाषितांची अफू

तिचे व्यसन जडले की मागून येतात
"अंथरूण पाहून पाय पसरावे",
"बिकट वाट वहिवाट नसावी"
ह्या तिच्या बहिणी

ज्यांनी नासवल्या मध्यमवर्गियांच्या कित्येक पिढ्या
"समाजाची धुरा तुमच्यावर आहे" ही लोणकढी ठोकून

जगण्याच्या आनंदास पाप ठरवले
आणि दारिद्र्यास लावल्या उदात्ततेच्या झालरी

नीतिमत्तेच्या आनुवंशिक क्षयरोगाला कवटाळून बसतो आम्ही
छोट्या छोट्या लबाड्या करतानाही
(कारण दरोडा घालण्याची हिंमत नाही)

अजून किती काळ बसणार आहोत कुरतडत
न झेपणार्‍या नैतिकतेचे पाश,
त्यांचेच गोडवे गात ?

दर्शन

2009-11-25T12:43:00.002+05:30

असे भान हरपून गेले तिच्या दर्शनाने

मला स्वप्ननगरीत नेले तिच्या दर्शनाने

तिला पाहिले, भासले फूल झाले कळीचे

बहरले मनी लाख झेले तिच्या दर्शनाने

तिला छेडणार्‍या कवडशांस का दोष द्यावा ?

शशी-सूर्यही मातलेले तिच्या दर्शनाने

प्रतीक्षेत होती जरी शांभवी सोबतीला

परी लाजले मद्यपेले तिच्या दर्शनाने

गुन्हा प्रीतिचा मान्य आहे मला सर्वथा पण

प्रमादास प्रवृत्त केले तिच्या दर्शनाने

मिलिंदा, पहा आजही वाचली जात गीता

असे विश्व भारावलेले तिच्या दर्शनाने

ऐरण

2009-11-24T12:54:00.001+05:30

समजुनी बसलाय ऐरण माणसाला
देव भेटे होउनी घण माणसाला

रोजची आहे लढाई भाकरीची
रोजची पोटार्थ वणवण माणसाला

जू असे मानेवरी, ओझे शिरावर
वेतनाचे शुष्क वैरण माणसाला

स्वच्छ ठेवा, स्वच्छ ते सांगेल सारे
आपले मन हेच दर्पण माणसाला

ब्रह्मकमळासारखी त्याची प्रतीक्षा
सर्जनाचे मोजके क्षण माणसाला

अस्वलाला नाचवी दरवेश जैसा
दैव बांधे चाळ-पैंजण माणसाला

उपरा

2009-11-05T15:47:00.001+05:30

किती शब्द गिरवून पाहिले, परंतु कोरी पाटी
बोटे झिजली, मीही झिजलो; कशास ? कोणासाठी ?

घडण मनाची एकलकोंडी, हृदयी भावविवशता
एकरूप कवितेशी करते, उपरा लोकांसाठी

अनुभूतीचे असे दंश की सर्पांनी लाजावे
रक्त कमी, धमन्यांतून झाली हलाहलाची दाटी

कटूपणाला पिळवटून ये कटूच रसनिष्पत्ती
कसा गोडवा यावा शब्दांतून पेरण्यासाठी ?

मनातल्या गाळाचा निचरा कवितेमधुनी केला
भागिरथीसाठी कवनाच्या किती उपसली माती

किती समीधा ओळींच्या अर्पून पेटता ठेवू ?
हविर्भाग जगण्याचा देतो लेखनयज्ञासाठी...

तृषा

2009-10-31T11:55:00.003+05:30

खोलवर सार्‍या मनांच्या गाडली आहे तृषा

मात्र वसने सोवळ्याची नेसली आहे तृषा

'लोककल्याणार्थ' काया झिजवणारे पाहिले

त्याच गरजा 'सज्जनांच्या', 'त्यातली' आहे तृषा

हो, दिला फेसाळ प्याला, मात्र डोळे चुकविले

हाय, साकीने न माझी जाणली आहे तृषा

उष्ण श्वासांनी कुणाच्या पेटवावी पुनरपी

थंड नजरेने तुझ्या जी गोठली आहे तृषा ?

काल मधुशालेत बसलो पंडितासोबत जरा

लागली परमेश्वराची; बाटली आहे तृषा

वैष्णवाला नेत आहे आज मधुशालेत मी

त्यासही सोमेश्वराची लागली आहे तृषा

कुंकवाचा घ्या करंडा अन्‌ भरा मळवट तिचा

साथ ती आजन्म देते, सावली आहे तृषा

जीवनाच्या दोन घोटांहून नव्हते मागणे

लीलया त्यांच्यातही सामावली आहे तृषा

वारुणी मी जीवनाची आणली होती किती ?

संपली ती, संपलो मी, संपली आहे तृषा

द्याल अग्नी मज जिथे, बांधा तिथे मंदिर तिचे

माझियासंगे सती ही चालली आहे तृषा

एक वाट रेंगाळणारी

2009-10-28T00:19:00.003+05:30

एक वाट रेंगाळणारी
दारावरून जाते
घाईत असणाऱ्या माणसांच्या
वर्षानुवर्षे
चावडीपासून चौकापर्यंत

गोष्ट फार जुनी नाही
तेव्हा चावडी फुललेली असायची
एकमेकांच्यात रमणाऱ्या माणसांनी
त्यांच्या सुखदुःखाच्या गप्पांची साक्षीदार

आणि वाट दिवसातून दोनदाच गजबजायची
पोटार्थी प्रवासाने
सकाळची ताजी, कर्तव्यदक्ष पावले
संध्याकाळची श्रांत पण उत्सुक...

वाट जुनी
तिला सोसत नाही
ही चोवीस तासांची वर्दळ
कळत नाहीत
जगाच्या दुसऱ्या टोकाच्या घड्याळावर धावणारी माणसे
तिच्या विश्वाची व्याप्ती
वर्षानुवर्षे
चावडीपासून चौकापर्यंत...

आता चावडी निर्जन, ओस
माणसे व्हर्च्युअल कोशातून 'मित्र विनंती' करणारी.
व्हर्च्युअल जगाच्या व्हर्च्युअल मित्रांच्या
व्हर्च्युअल संख्येची व्हर्च्युअल स्पर्धा बघून
चावडी वाटेला विचारते,
"काय गं, पिंगमध्ये असतो का
खांद्यावरील हाताचा आश्वासक स्पर्श ?"

वाट हसते बोळके दाखवत, म्हणते,
"अगं, असं काय करतेस ?
आपण दोघी जन्माला आलो
तेव्हा असेच प्रश्न पडले होते ना
जंगलांना आणि गुहेंना..."

कधी हसणे, कधी रडणे जगी चुकले न कोणाला

2009-10-20T21:02:00.000+05:30

कधी हसणे, कधी रडणे जगी चुकले न कोणाला
कटू हे सत्य काही पण जगी पटले न कोणाला

किती उध्वस्त झाले जीवघेण्या क्रूर जगण्याने
लढा हा एकतर्फी अन् शरण चुकले न कोणाला

शिकवली रीत जगण्याची भिकारी पुण्यश्लोकांनी
इथे सद्वर्तनाने लाभले इमले न कोणाला

असे हव्यास कायेला किती कायेस भिडण्याचा
कसे दुःखास भोगावे कधी कळले न कोणाला

गुलाबी घालुनी कोडे निजाया गडकरी गेले
परी पोटातल्या आगीपुढे सुटले न कोणाला

असो बुद्धी, असो मेहनत, असो निष्ठा, असो अब्रू
कितीही काय कामाचे अगर विकले न कोणाला

कुणाला प्रश्न 'कोहम्?' हा कुठे हल्ली इथे पडतो
भुकेला तत्त्वज्ञानाचे धडे पुरले न कोणाला

करत उच्चारवाने घोषणा विक्षिप्त मुक्तीच्या
स्वतःला आजवर जे जे विकू शकले न कोणाला

किती सेवून गेले भृंग गोडी काव्यसुमनांची
तुझ्या शब्दांतले काटे कसे खुपले न कोणाला ?

मिटवू तृष्णा, नंतर करुया देवा-धर्माच्या गोषी

2009-09-09T22:05:00.004+05:30

मिटवू तृष्णा, नंतर करुया देवा-धर्माच्या गोष्टी
पेले भिडवत करुया पावन तीर्थप्रसादाच्या गोष्टी

नटुनी-सजुनी साद घालते आहे जग, तू पहा जरा
जीवन भोगुन होण्याआधी का परलोकाच्या गोष्टी ?

कालपावेतो छेडित होती नजरेला देऊन नजर
झुकले डोळे कसे अचानक, का संकोचाच्या गोष्टी ?

तिची पापणी झुकली खाली, मला वाटले प्रेम असे
उघड्या डोळ्यांनी करतो मी स्वप्नरंजनाच्या गोष्टी

कधी तरी मनसोक्त पिऊ द्या रसाळ ओठांचे प्याले
का ’भृंगा’ला रोज सांगता मनोनिग्रहाच्या गोष्टी ?

माझ्या ह्या उर्दू गझलेचा स्वैर अनुवाद.

जरा धुंडाळले जेव्हा मनाचे कोपरे काही

2009-09-08T23:52:00.001+05:30

जरा धुंडाळले जेव्हा मनाचे कोपरे काही
किती गुंते निघाले अन्‌ स्मृतिंचे पुंजके काही

दिले होतेस स्पर्शांचे कधी रेशीम तागाने
मनी अद्याप वागवतो जुनेरी लक्तरे काही

तुझ्यावाचून जगण्याची सरावाने सवय झाली
तुझ्याजागी करी माझ्या अता प्याल्यातले काही

स्मृतींचा घेत धांडोळा उतरलो भूतकाळी मी
दिले छद्मी समुद्राने रिकामे शिंपले काही

किती उच्चार प्रेमाचा, किती आणा, किती शपथा
मनी होते विधात्याच्या इरादे वेगळे काही

जुनी दीपावली स्मरतो, जरी काळोख वाट्याला
जशी उल्केस आठवती जुनी तारांगणे काही

पुसावे शब्द चुकलेले युगुल गीतातले सारे
पुन्हा मुखडा बघावा अन्‌ लिहावे अंतरे काही

उरी भावनांचा महापूर आहे

2009-09-02T21:52:00.004+05:30

उरी भावनांचा महापूर आहे
मिठीचा किनारा परी दूर आहे

तिचे स्पष्ट नाकारणे चालते पण
रुकारात संदिग्धसा सूर आहे

तिची वाट पाहून शिणलेत डोळे
पहा स्वप्नरंजन किती क्रूर आहे

"दिवेलागणीला तुझे नेत्र ओले ?"
नयनदीप विझले तरी धूर आहे...

मना, लाभले काय हळवेपणाने ?
फुका रक्तरंजित उभा ऊर आहे

बाग समजावून थकली

2009-09-02T21:15:00.003+05:30

बाग समजावून थकली, फूल कोठे ऐकते
ऊन जर भाग्यात आहे, का दवावर भाळते ?

भोगुनी दररोज दुःखे, लागले आहे व्यसन
भंगल्या हृदयास लज्जत वेदनेची भावते

मीलनाचे गूज मी सांगू कसे, लाजेल ती
एव्हढे सांगेन, धुंदी आजही रेंगाळते

पारध्याचे नाव मी ओठी जरी ना आणले
जाणतो पण कोण पडद्याआडुनी डोकावते

प्रेम केल्याने अवस्था काय हृदयाची, पहा
भग्न अवशेषात कोणी प्रेमिका का राहते ?

राहिली, 'भृंगा', कुठे दिनरातची धुंदी जुनी ?
मद्य काव्याचे न पूर्वीसारखे फेसाळते

माझ्या ह्या गजलेचा आंशिक व स्वैर अनुवाद.

कविता असावी...

2009-07-16T21:19:00.002+05:30

कविता असावी एश्चरची चित्रं ,
प्रत्येक कोनातून निराळी दिसणारी
सारा नजरेचा खेळ,
जिथे गळून पडतात जड लेबलं
शक्य-अशक्य, खरं-खोटं, चूक-बरोबरची
आणि उरतो फक्त आरसा
दृष्टिकोनाचा

कविता असावी मयसभा
आभासित वास्तव व वास्तववादी आभासाची,
जिथे घसरून पडावेत
संभ्रमित, असूयाग्रस्त दुर्योधन
आणि तोंड फुटावे
पुढच्या महाभारताला

कविता असावी पडदानशीन प्रेयसी
जी लावते वेड प्रियकराला
क्षणभर दूर सारून पडदा,
मोहून घेते लावण्याच्या दुर्लभ दर्शनाने
पण राखून दोन हात अंतर
राखते मान आपल्या स्त्रीत्वाचा
दूर न लोटता

कविता असावी मॅरी अन्तुआनेट
आत्मरत, बेफिकीर, मग्रूर
"लेट देम ईट केक" म्हणणारी
सुरक्षित, अनाम जीवन नाकारून
लोकक्षोभाच्या वधस्तंभावर
इतिहासात अमर होणारी

कविता असावी अमृत-मंथन
ज्याचे त्याने करण्याचे
इथे स्थान नसे आउटसोर्सिंगला
नवनीत गाईडकडे
जे पाजेल उत्तर परीक्षार्थींना बोळ्याने
अभ्यासक्रमानुसार

कविता असावी चक्रव्यूह
परतीची वाट नसलेला
ज्यात घडावे दर्शन
एकत्र चालून येणार्‍या सहा रिपुंचे
शौर्याचे, क्रौर्याचे
असाहाय्यतेचे, स्वप्नांच्या उध्वस्त उपवनांचे
आणि नियतीच्या अटळ लेखाचे

कविता असावी प्रश्नमंजूषा
जिला सापडू नये उत्तर ’कोहम्‌’चे कधीच
अन्यथा संपेल प्रवास तिचा तिथेच
आणि कवी काढत बसतील झेरॉक्स
पूर्वसुरींचे, पूर्वाश्रमीचे...

पावसाची धार का भिजवून हल्ली जात नाही ?

2009-07-09T22:12:00.003+05:30

पावसाची धार का भिजवून हल्ली जात नाही ?
एव्हढा दुष्काळ पडला, थेंबही नयनात नाही

शेवटी आच्छादलो होतो कधी त्या कुंतलांनी ?
शेवटी भिजलो कधी तेही मला लक्षात नाही

तापल्या मातीस वाटे, लांबला पाऊस यंदा
पावसाला काळजी, अद्याप ती सुस्नात नाही

आजही घडतात भेटी, आजही फुलतात गात्रे
भाग सवयीचाच जादा, अंतरी बरसात नही

आज अर्धोन्मीलितेचे लाजणे ते लुप्त झाले
आज भ्रमराला मधाचा स्वादही अज्ञात नाही

बोट नियमांवर धरा ठेवून पुसते पावसाला
बरसण्याआधी तुझी आली कशी दरखास्त नाही ?

रीत प्रीतीची फुलांवर रासवट ह्या पावसाची
हा दवाचा पाकळ्यांना मखमली प्रणिपात नाही

'भृंग' विरहाग्नी मलाही जाळतो यक्षाप्रमाणे
पण रया कविकुलगुरुंची पांगळ्या शब्दांत नाही

होती नही किसीके वह इख़्तियारमें

2009-06-28T11:59:00.002+05:30

होती नही किसीके वह इख़्तियारमें
आकर ख़िजाँ रहेगी बागे-बहारमें

मैं अंजुमन अकेला, तनहा हजारमें
इतना कभी न खुश था जितना मज़ारमें

अरसा हुआ किसीकी आहट सुने हुए
पाज़ेब क्या बजेंगे उजडे दयारमें ?

ना शाम-ए-ग़म कटी, ना रातें फ़िराक़की
इक उम्र कट गई है सब्रोकरारमें

सहरा-ए-ज़िंदगीमें चलती हैं आँधियाँ
किसके निशाँ रहें हैं बाकी गुबारमें ?

पिंपळावरील भुतं

2009-06-19T17:13:00.005+05:30

अवसेला पिंपळ सळसळतो, स्पर्श भुतांचा होत असावा
अथवा कोणा वेताळाच्या उच्छ्वासाचा झोत असावा

आडामधल्या कुंवार माता अश्वत्थावर वसल्या होत्या
पंचक्रोशितिल सभ्य कुळांचा जमलेला गणगोत असावा

पारावरल्या मुंजाशी मी हल्ली गट्टी करतो आहे
विस्मृतीतल्या बाल्याचा धूसर धागा दोहोत असावा

अश्वत्थाच्या पानोपानी कर्मकहाण्या अन्‌ रडगाणी
वेताळ्याच्या प्रश्नांचाही तोच, विक्रमा, स्रोत असावा

केवळ शीर्षासन केल्याने योगपुरुष का ठरतो कोणी ?
मुळे ऊर्ध्व अन्‌ खाली फांद्या असा तरू लाखोत असावा

भूतखेत, मुंजे अन्‌ हडळी, ’मिलिंद” कसली तुझी शाहिरी ?
शब्द भरजरी अन्‌ कवनाचा गर्भरेशमी पोत असावा

गोतें लगा रहा हूँ सागर की मौज में

2009-06-16T11:56:00.001+05:30

गोतें लगा रहा हूँ सागर की मौज में
ना सीपमें है मोती, मस्ती न जाम में

बिन लडखडाए चलना आसाँ नहीं रहा
क्यों होश माँगते हो पीने के दौर में ?

दुखमें नशा रहेगा शायद शराबसा
डूबे रहें वगरना क्यों लोग सोग में ?

अब क्या तुम्हें बताऊँ जख़्मों की दास्ताँ
दुष्मन करीब आए रिश्तों की ओट में

ऐसा नहीं के मुझको सागरसे प्यार है
होता नहीं सभीके साहिल नसीब में

ऐ दोस्त, मैकदे की यह राह तो नहीं ?
देखी न भीड ऐसी मस्जिद में, दैर में

इस मैकदेसे आखिर ना प्यास बुझ सकी
पीरी हुई, चला हूँ ; आया शबाबमें

आये, गये सुखनवर अच्छे, बुरे कईं
किसने सुनी किसीकी दुनिया के शोरमें ?

बाज़ार में मिलेगी हर शै, ’मिलिंद’ पर
तू तो निकल पडा है इन्साँ की खोज में...

रोज़ खुशबू यार की लाया न कर

2009-06-13T11:52:00.002+05:30

रोज़ खुशबू यार की लाया न कर
ऐ सबा, ख्वाबों को सहलाया न कर

बढ न जाए दर्दे-दिल हदसे कहीं
दिल मेरा ऐसे तो बहलाया न कर

कर न बैठूं मैं कही गुस्ताखियाँ
मेरी जानिब देख मुस्काया न कर

रूठकर तुझसे न वह पर्दा करे
दिल कहीं तू और बहलाया न कर

टूटना मुमकिन है उनका जानकर
देखनेसे ख्वाब घबराया न कर

आखरी उपहार है तू यार का
उम्रभर, ऐ जख्म़, भर जाया न कर

दर्दे-दिल फ़िर बढ रहा है...

2009-06-02T13:04:00.002+05:30

गझलेतील काही शब्दांचे अर्थ गझलेनंतर खाली दिलेले आहेत.

दर्दे-दिल फ़िर बढ रहा है, जामे-उल्फ़त दे मुझे
प्यास दो दिन की नही यह, ताकयामत दे मुझे

कौन कहता है दवा इस मर्ज़ की कोई नही
इक झलक मुखडा दिखा जा और राहत दे मुझे

सुर्ख होटों की सुराही मैकशों की जुस्तजू
सिर्फ़ दो बुंदें चुरा लूँ गर इजाज़त दे मुझे

जाम भी है और साकी भी नज़र के सामने
मैकदे तक जा न पाऊँ यह सज़ा मत दे मुझे

या जलाकर शम्म उल्फ़त की मुझे पुरनूर कर
या शिकस्ता-इश्क़-मजनू की शहादत दे मुझे

यूँ परायीसी नज़रसे देखना अच्छा नही
या निगाहोंमें मुहब्बत या अदावत दे मुझे

छेड ले जी-भर मुझे तू पर ज़रा यह सोच ले
रब किसी दिन भूलकर तुझसी न फ़ितरत दे मुझे

छेड ले जी-भर मुझे तू पर ज़रा यह सोच ले
देख तेरी दिल्लगीको कौन इज़्ज़त दे मुझे ?

कुलमिलाकर प्यार की दो-चार घडियाँही मिली
वस्ल की शबभी सबरकी ना हिदायत दे मुझे

मैं नज़रसे पी रहा हूँ शोखियाँ जब हुस्नकी
एक कतराभी न छलके यह निआमत दे मुझे

बुतपरस्ती की बुराई खूब तू कर ले मगर
देख ले वाइज़ उसे तू, फ़िर नसीहत दे मुझे

जामे-उल्फ़त : जाम=पेला, उल्फ़त=प्रेम
ताकयामत : ता=पर्यंत, कयामत=प्रलय येऊन सृष्टीचा अंत होण्याचा व ईश्वरी निर्णयाचा दिवस
मर्ज़ : रोग, आजार
राहत : आराम
मैकश : मै=मद्य, मैकश=मद्यपी
जुस्तजू : शोध, हुडकून काढण्याची धडपड
पुरनूर : प्रकाशमय, तेजोमय
शिकस्ता-इश्क : शिकस्ता=पराभूत, शिकस्ता-इश्क=प्रेमात पराभूत झालेला, प्रेमभंग झालेला
शहादत : हौतात्म्य, बलिदान
अदावत : वैर, शत्रुत्व
फ़ितरत : स्वभाव
वस्ल : मीलन
हिदायत : सूचना, शिकवण
शोखियाँ : नटवेपणा, नखरे
हुस्न : सौंदर्य
कतरा : थेंब
निआमत : कृपालाभ, कृपाशीर्वाद, blessing
बुतपरस्ती : मूर्तीपूजन
वाइज़ : धर्मोपदेशक
नसीहत : उपदेश

अस्तित्व कल्पनांचे

2009-05-27T16:05:00.000+05:30

धोक्यात आज आहे अस्तित्व कल्पनांचे
होते कधी जगावर वर्चस्व कल्पनांचे

सांगावयास सुचते जेव्हा नवे न काही
शब्दांत झाकतो मी वंध्यत्व कल्पनांचे

का शांत सर्व झाल्या तोफा धडाडणार्‍या?
वागीश्वरी, पुन्हा दे तू सत्त्व कल्पनांचे

वर्धिष्णु वीण आहे तलवार, बंदुकांची
वाढेल सोबतीने षंढत्व कल्पनांचे

शेळ्या बनून जाऊ मागून घोषणांच्या
येथे हवे कुणाला दायित्व कल्पनांचे?

पाहून वादळाला झाला पसार नाही

2009-05-22T16:46:00.001+05:30

पाहून वादळाला झाला पसार नाही
हा कोणता दिवा जो विझण्या तयार नाही ?

गेले अनेक श्रेष्ठी लावून दीपमाला
अंधार क्षीण होण्या काही तयार नाही !

मी का न भिरभिरावे फुलपाखराप्रमाणे ?
नाहीतरी फुलांची निष्ठा अपार नाही

किलबिल न पाखरांची, ना सावली न उंची
झुडुपास कोण सांगे, तो देवदार नाही ?

शब्दांत रंग भरतो मी भाव-भावनांचे
जीवन चितारुनीही मी चित्रकार नाही ?

कविता करीत जातो तोटा-नफा न बघता
हा मोद जीवनाचा, हा रोजगार नाही

थकतील डुंबणारे वेचून मौक्तिकांना
ह्या शब्द-सागराला पण अंत, पार नाही

धिक्कारही न झाला, नाही निषेध यंदा
शब्दांत, भृंग, उरली ती तीक्ष्ण धार नाही

कोण आपणहून आले

2009-04-30T21:49:00.000+05:30

कोण आपणहून आले, आणले गेले किती ?
काय कोणाला इथे, जगले किती, मेले किती

दंग रसपानात जे त्यांना कुठे कळले कधी ?
उमलण्याआधी इथे कोमेजले झेले किती

जी शिळा होऊन पडली तीच केवळ जाणते
स्पर्श कुठला पतित-पावन, मोह जडलेले किती

वस्त्र अतिथीचे टिपे निशिगंध वस्तीची नजर
लाज कोणी सोडली, संकोच ल्यालेले किती

द्वैत-अद्वैतात जेव्हा रंगतो कलगी-तुरा
पावती तादात्म्य मग शालू किती, शेले किती

तोबरा भरुनी मतांचा पिंक जो तो टाकतो
लावुनी जातो चुना; असले इथे ठेले किती?

अमृताचे थेंब थोडे देउनी गेलीस तू
दाखवू, साकी, कसे हृदयी रिते पेले किती?

कैक स्वामी अन् बुवा, बापू नि श्री श्री पाहिले
धर्म जगलेले किती अन् फक्त पढलेले किती...?

बोलणे, भृंगा, असे पूर्वी रुदन रानातले
लाभले संन्यास घेता भक्तगण, चेले किती !

काळजात आठवण फुलापरी जपायची

2009-04-26T12:19:00.000+05:30

काळजात आठवण फुलापरी जपायची
गंध देउनी जगास, सल उरी जपायची

आणखी कुणी करेल का जतन तुझ्यापरी ?
तूच, काळजा, तुझ्यातली सुरी जपायची

एव्हढे जवळ असूनही किती दुरावलो
सात पावलांतली अता दरी जपायची

मंदिरी मनातल्या तिला असे पुजायचे
प्रीतिची न कबर संगमरमरी जपायची

शोभलो तुला न मी, मला न लाभलीस तू
जन्म घेउनी नवा बरोबरी जपायची

बाण अंगठ्यातला, मिलिंद, सूर गोठवी
भग्न द्वारकेत मूक बासरी जपायची...

कवीचे गीत

2009-04-11T13:32:00.005+05:30

श्री.हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या 'मधुकलश' कवितासंग्रहातील 'कवि का गीत' ह्या कवितेचा अनुवाद.

१.
ऊर ते कसले उकलण्या गाठ काही ज्यास नाही ?
जर न इच्छा बोलण्याची, साथ मग सहवास नाही

क्षीण जगण्याने उचलला केव्हढा का भार कळते

जर तराजूतून माझे तोलले उच्छ्‌वास नाही

कालचे उच्छ्‌वास आता राग सुखदायी जगी ह्या
मधुर झाले गान; होते दग्ध-कंठ-प्रलाप माझे

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

२.
उच्चतम मी पर्वताचे शिखर जेव्हा लक्ष्य केले,
मत्त हो‍उन मानवाने शीर मानाने उचलले,

गाठले मी ध्येय, विजयाचा जगी मग नाद घुमला

खूप घुमला, गीत-स्वर कोणीच पण ऐकू न शकले;

आज अणुरेणूतुनी झंकार येइल नूपुरांचा,
खड्‍ग जीवन, कापती पात्यावरी पद आप माझे

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

३.
लागते गायन घुमू विश्वात तेव्हा क्रंदतो मी,
दरवळे सुरभि जगी तेव्हा उसासे टाकतो मी,

हो‍उ लागे सरस जग तेव्हाच अश्रू गाळतो मी,

विश्व-जीवन-ज्योत तेवाया स्वत:ला जाळतो मी !

मागणी स्वर्गाकडे केलीस आवेशात कुठल्या ?-
पुण्य येता ह्या जगी, उदयास यावे पाप माझे !

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

४.
जे हृदी टोचीत होते तीव्रतेने शूल हो‍उन,
ते करी पडले जगाच्या कल्पतरुचे फूल हो‍उन,

शिकत आहे विश्व आता ज्ञान ज्याच्यातून प्रिय ते

प्राप्त मज भीषण चुकीची जाहले चाहूल हो‍उन;

ह्या जगाशी फक्त माझा एव्हढा संबंध होता -
जे जगा वरदान, होते तेच पण अभिशाप माझे !

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

५.
ओवुनी सूत्रात शब्दांच्या फुलांना भावनांच्या,
मी खुशीने ठेवले विस्तीर्ण रस्त्यावर जगाच्या,

माळले केसात कोणी, कोण लाथाडून गेले,

वळुनी क्षणभर पाहिले ना मी उपेक्षेला कुणाच्या;

ठेव होती खूप नाजुक, खूप अन्‌ दायित्व मजवर,
ना अता चिंता फुलांना पोळतिल संताप माझे

गीत हे नाही, जगा, हे वेदनांचे माप माझे !

-------------------------------
मूळ हिन्दी कविता : कवि का गीत
कवि : श्री. हरिवंशराय ’बच्चन’

१.
काम क्या समझूँ न हो यदि गाँठ उर की खोलने को ?
संग क्या समझूँ किसी का हो न मन यदि बोलने को ?

जानता क्या क्षीण जीवन ने उठाया भार कितना,

बाट में रखता न यदि उच्छ्‌वास अपने तोलने को ?

हैं वही उच्छ्‌वास कल के आज सुखमय राग जग में,
आज मधुमय गान, कल के दग्ध-कंठ-प्रलाप मेरे ।

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

२.
उच्चतम गिरि के शिखर को लक्ष्य जब मैंने बनाया,
गर्व से उन्मत्त होकर शीश मानव ने उठाया,

ध्येय पर पहुँचा, विजय के नाद से संसार गूँजा,

खूब गूँजा किन्तु कोई गीत का स्वर सुन न पाया;

आज कण-कण से ध्वनित झंकार होगी नूपुरों की,
खड्गण-जीवन-धार पर अब हैं उठे पद काँप मेरे ।

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

३.
गान हो जब गूँजने को विश्व में, क्रन्दन करूँ मैं,
हो गमकने को सुरभि जब विश्व में आहें भरूँ मैं,

विश्व बनने को सरस हो जब, गिराऊँ अश्रु मैं तब,

विश्व-जीवन-ज्योति जागे, इसलिए जलकर मरूँ मैं !

बोल किस आवेश में तू स्वर्ग से यह माँग बैठा ?-
पुण्य जब जग के उदय हों तब उदय हों पाप मेरे !

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

४.
चुभ रहा था जो हृदय में एक तीखा शूल बनकर,
विश्व के कर में पड़ा वह कल्पतरु का फूल बनकर,

सीखता संसार अब है ज्ञान का प्रिय पाठ जिससे,

प्राप्त वह मुझको हुई थी एक भीषण भूल बनकर;

था जगत का और मेरा यदि कभी सम्बन्ध तो यह -
विश्व को वरदान थे जो थे वही अभिशाप मेरे !

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

५.
भावना के पुष्प अपनी सूत्र-वाणी में पिरोकर,
धर दिये मैंने खुशी से विश्व के विस्तीर्ण पथ पर,

कौन है सिर पर चढ़ाता, कौन ठुकराता पगों से,

कौन है करता उपेक्षा, मुड़ कभी देखा न पल भर;

थी बड़ी नाजुक धरोहर, था बड़ा दायित्व मुझ पर,
अब नहीं चिन्ता इन्हें झुलसा न दे सन्ताप मेरे ।

गीत कह इसको न, दुनिया, यह दुखों की माप मेरे !

वारसे

2009-04-08T20:56:00.003+05:30

गाव हा नाही तुझा, ना तुझी ही माणसे
सोड सारे, जा पुढे, पूस जाताना ठसे

कैकदा हृदयाहुनी भिंत ओली पाहिली
मी मनांचे पाहिले उंबरे बेजारसे

सावली शोधावया वृक्ष वणवणती इथे
अन् स्वतःला पाडण्या बिंब शोधी आरसे

जाहले आशीषही वास्तुपुरुषाचे मुके
सोयऱ्यांचे चेहरे कोरडे; मौनी घसे

वडिलधाऱ्या सावल्या दे मला माध्याह्निला
ना तरी दे घन तमी वाट-चुकले कवडसे

पावसाचे आगमन दूर नाही फारसे
चेहऱ्यावर काजळी, नेत्रही गर्भारसे

विहर तू बागेत पण विहर चिलखत घालुनी
भृंग, बाणांचे इथे फूल सांगे वारसे

कल्पना

2009-03-11T16:21:00.002+05:30

हव्यात जाणिवा जरा, मनात चेतना हवी
जुळे न गीत त्याविना, उरात वेदना हवी

अनंगरंगही दिसो, दिसोत केशरी छटा
अधीर वासना हवी, प्रशांत साधना हवी

निमग्न लोकरंजनार्थ शब्दमाधवी हवी
हवेत शब्द तीक्ष्णही, विचार-चालना हवी

अभंग, भारुडे, स्तवन, कथा, पुराण रोजचे
कधी तरी डफावरील थाप सज्जना हवी

भुकेजले जळे उदर, जळे भुके शरीरही
कशास पेटवून मन अजून यातना हवी ?

जगात दु:ख केव्हढे बघेनही, द्रवेनही
बघायला नजर मला, तुझी, दयाघना, हवी

असोत बंद दार, तावदान, कान, नेत्रही
शिरावयास फक्त एक फट प्रभंजना हवी

पणास काव्य लावता स्वत:च लागलास तू
अजून जीवनात ह्या किती विटंबना हवी ?

कुळात जन्म घेतलास कोणत्या, मिलिंद, तू ?
न जानवे, शिखा इथे; कवीस कल्पना हवी

गज़ल

2009-03-10T16:13:00.000+05:30

जिस ओर देखता हूँ उसकी निशानियाँ है
यह और बात मेरी नजरें धुवाँ धुवाँ है

मैं हाथ थाम लेता गर पासबाँ न होते
उसकी कलाइयोंमें दरवान चूडियाँ हैं

बिजली गिरागिराकर पूछो न दिलजलोंसे
दिल दाग दाग क्यों है, क्यों खा़क बस्तियाँ हैं ?

आए रकीब कितने इस प्यार के सफ़रमें
लूटें मुहाफ़िजोंने इस बार कारवाँ हैं

वह टूटनाभि, यारों, कितना हसीन होगा
दीदार संगदिल का, जब ख़्वाब शीशियाँ है

सायें है ज़िंदगीपर गुजरे हुए दिनोंके
काजलभरा समाँ है, पुरपेच बदलियाँ हैं

लो शाम हो चली है उसकी इनायतोंकी
अब रात उम्रभर है, मैं हूँ, उदासियाँ है...

कवीची निराशा

2009-02-24T12:39:00.000+05:30

श्री. हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या 'मधुकलश' कवितासंग्रहातील 'कवि की निराशा' ह्या कवितेचा अनुवाद

१.

दुःख आणिक अडचणींना दूर केले हासुनी मी,
धीर धरुनी संकटीही आपणा सांभाळले मी,

मात्र पडणे पर्वताचे मी शिरी साहू न शकलो,

भार होता जीवनाचा, अधरी प्याला लावला मी;

करुनि रात्रंदिवस निंदा थकवली जिह्वा जगाने,
व्यर्थ; होते रंजनाचे सबब ते मधुपान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

२.

चमकतो रात्रीस जो तारा, प्रभेने फिकट होतो,
अन् नभीचा वाढणारा चंद्र पुन्हा क्षीण होतो,

क्षीण अन् होऊन पुरता म्लान, मग द्युतिमान होतो,

गोंधळुन चक्रात ह्या आजन्म मी तल्लीन होतो;

साजरा करू विजय कुठला, दुःख पाडावात कुठल्या ?
रात-दिन-सम जड क्रमाने बद्ध पतनोत्थान माझे

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

३.

फुलुनि मृदु-सुकुमार-कलिका-पुष्प ते सुकुनी न जावो
बहरलेल्या उपवनी शिशिरातला वायू न येवो,

कोकिळा सकरुण स्वरांनी सोडुनी ना वृक्ष जावो,

जे युगांचे स्वप्न कविचे ते कधी खोटे न होवो

हे न झाले तर सुखांचे कोणत्या मी गीत गावे ?
मागणे कुठले जगाने पूर्ण केले सान माझे ?

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

४.

वृद्ध, अपुऱ्या मी जगी, माझ्यात पुण्य नि पाप आहे,
चांगले, वाईट ह्यांची छापही माझ्यात आहे,

अपयशी केवळ मला ठरवून जग अन्याय करते,

साथिने माझ्यात दोषांच्या गुणांचे माप आहे

मी जगा अभिशाप आहे, अन् जगा वरदानही मी;
शाप साऱ्यांना दिसे पण छन्न हे वरदान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

५.

फुलुन गर्वाने न गेलो लोळता लक्ष्मी पदाला,
करत थट्टा मी लयाची विसरलो नाही स्वतःला

देउनी आशीष स्वर्गा झुकवतो शिर भूमिपुढती !

उसळुनी सिंधू-उरी आमोद जैसा बुडबुड्याला;

एक माझ्या लघु पदाने मोजले वैभव धरेचे !
दीन जग करणार कैसे, सांग ना, सन्मान माझे ?

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

६.

तेज विश्वासामुळे होते उरी, काळोख आता,
राहिली संदेह-शंकांचीच वस्ती येथ आता,

वाट कोणी दाखवावी, सर्व अन् पथभ्रष्ट येथे,

केव्हढा गोंगाट, "मत माझे बरोबर" सर्व म्हणता

हर दिशेने जाउनी मागे फिरे, मग धाव घेई;
ध्येय कोठे, ओळखू शकले न जीवन- यान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

७.

एक मधुवनि भ्रमण करते अन् दुजे मरुभूत पाउल,
ह्या करी जीवन-सुधा-रस अन् करी दुसऱ्या हलाहल,

ऐकतो नंदनपरीचे गान, क्रंदन भिक्षुणीचे,

घन तमाच्या पाहतो मांडीवरी मी ज्योत निर्मल;

आस, मग नैराश्य, अन् मग शून्यसे हृदयात काही,
कण-समूहांनी विरोधी जाहले निर्माण माझे

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

८.

कल्पना-पथ अनुसरोनी पोचलो मी नियति-दारा,
नयन झुकवुन लिहित होती एक पुस्तक ती उदारा,

"ही कथा आहे तुझी" सांगून मज पुस्तक दिले ते

पान पहिले उघडले अन् कंपला मम देह सारा,

'भूमिका' वाचून रडलो मी गगन-स्वप्नाभिलाषी,
दोन अध्यायात 'सांप्रत' पूर्ण लघु आख्यान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

९.

क्रूर काळाकडुन श्वासांचे कधी मी घेतले ऋण,
आजही सव्याज मुद्दल घेत आहे काळ मोजुन,

व्याज म्हणुनी वसुल केले गान हृदयाचे तयाने,

पण दिवस उरलेत केवळ दोन फिटण्या कर्ज सारे,

होउनी निश्चिंत मग पहुडेन मी ओढून चादर
विसरुनी केले जगाने कैक जे अपमान माझे

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

१०.

सोडुनी सोन्यास का जमवीत बसलो धूलिकण मी ?
का वनी काट्यांत फिरलो पथ फुलांचा सोडुनी मी ?

हास्य विद्युत हटवुनी का अश्रु-धारांतुन बरसलो ?

का सुधेने न्हात असता गरळ पीण्या चाललो मी ?

उकलुनी कोडे जरी हे जग मला समजेल थोडे
होउनी जाईल त्यापूर्वीच पण अवसान माझे !

जग विचारी, का असे नैराश्यभरले गान माझे ?

लेखणी

2009-02-15T20:44:00.000+05:30

काय मी सांगू तुला, केव्हा उचलली लेखणी
तू तिथे फुललीस अन् येथे बहरली लेखणी

पाहिले गजगामिनीसम चालता जेव्हा तुला
त्या दिसापासून लिहिताना ठुमकली लेखणी

पाहिले नव्हते तुला, झुंजार होती तोवरी
पाहता तुज काव्यपंक्तींने निथळली लेखणी

काव्य गुजगोष्टीत आहे, काव्य आहे मीलनी
आजवर मी कागदावर का झिजवली लेखणी?

कोडकौतुक संयमाचे मी तिच्या केले खरे
सोबतीने, हाय, पायाच्या घसरली लेखणी

------------------------------------------------------------------------------------

'पिंड गाण्याचा नसे माझा', गरजली लेखणी
शस्त्र हाती घेतल्यागत मी परजली लेखणी

काय ताळू, काय कागद, माणसा संयम कुठे ?
जीभ कोणी उचलली, कोणी उचलली लेखणी !

काय अन् सांगू किती, होते असे कायम तिला
मोजक्या शब्दांत बोलाया न शिकली लेखणी

सांगते तोंडावरी राजासही, "तू नागवा"
ती खरी निर्भीड बाण्याची निपजली लेखणी

लादले निर्बंध त्यांची पेटली सिंहासने
दहशतीच्या प्राणवायूने भडकली लेखणी

छाटल्या जेव्हा जिभा, कैदेत लाखो टाकले
आग झाली, घन तमी पेटून उठली लेखणी

ऐकले नाही कुणाचे, थांबली नाही कधी
हाक आली दूरची तेव्हाच मिटली लेखणी...

विश्राम

2009-02-04T22:51:00.001+05:30

मान्य, गर्दी फार येथे अन् तिथे विश्राम आहे
मुक्तिच्या वाटेवरीही हाच ट्रॅफिक जाम आहे

वाट जग ह्याचीच बघतय, मी कधी कोषात जातो
रेशमाचा भाव हल्ली वाढला बेफाम आहे

खूपसे हितशत्रू आणिक वानवा नाही रिपुंची
का तरी माझा स्वत:शी चालला संग्राम आहे?

लक्तरे लेऊन अंगी धाडले होते लढाया
अंत्ययात्रेला परंतू केव्हढा इतमाम आहे

चार खांदे शोधण्यासाठी निघाले प्रेत माझे
बोलले, " नाहीतरी मज काय दुसरे काम आहे? "

मूर्तिपूजेचा 'गुन्हा' चुकला कुणा; सारेच काफिर
पूजती काबा कुणी, कोणास शालिग्राम आहे

उडवुनी घेऊन गेला शब्दपाचोळ्यास वारा
राहिले निष्पर्ण मागे मूक अंतर्याम आहे...

कवीची वासना

2009-02-02T21:54:00.006+05:30

श्री.हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या 'मधुकलश' कवितासंग्रहातील 'कवि की वासना' ह्या कवितेचा अनुवाद.

१.
सृष्टिप्रारंभी उषेचे गाल होते चुंबिले मी,
बाल रविच्या भाग्यशाली दीप्त भाळा चुंबिले मी,

प्रथम संध्येचे अरुण मी चुंबुनी डोळे निजविले,

तारकामंडित निशेच्या कुंतलांना चुंबिले मी,

वायुचे रसमय अधर स्पर्शायचे अधरांस पूर्वी
मृत्तिकेच्या आज मूर्तींशी कसे अभिसार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

२.
विगत-बाल्य वसुंधरेचे तुंग स्तन उन्नत उभरले,
हरित भूमीतिल तरूंना धरुन मन्मथ-ध्वज फडकले,

चपल उच्छृंखल करांनी त्या दिनी उत्पात केला,

तो असे तळहाति लिहिला, वाचुनी जरि विश्व हलले;

सागराला प्राशुनीही राहिलो अतृप्त आहे,
कामिनीच्या कुच-घड्याशी आज का शृंगार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

३.
इंद्रधनुवर ठेवुनी शिर, मेघ करुनी शेज सुखकर
झोपलो मनसोक्त होतो बाहुपाशी चंचला धर,

दीप, रवि-शशि-तारकांनी पाहिली ती बाह्य क्रीडा,

पाहु ना शकला कुणीही स्वप्न ती सुकुमार सुन्‍दर

ठेवुनी हळुवार गेली यामिनी जी पापण्यांवर;
ही असे बनली समाधी, हे न शयनागार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

४.
आज माती वेढते मज पण जुना उत्साह आहे,
सोमरस जो प्राशिणारा, आज पाणी हाति आहे,

ओठ पेल्याजवळ गेले पण विवश ह्या कारणाने,

व्रत तहानेचे धरोनी बैसले मन स्वाभिमानी;

बांधलो नाही, जगा, मी देहधर्मांने, उमज तू,
जाहले विकृत जरी तन मन सदा अविकार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

५.
लीलया सोडून ज्यांना भुलवतो सार्‍या जनांना,
असुर, मानव अन्‌ सुरांना, वृद्ध ब्रह्मा, विष्णु, हरांना,

भंग तो करतो तपस्या सिद्ध, ऋषि, मुनि, सत्तमांची

ते फुलांचे बाण दिधले मीच पंचशरास होते;

शक्ति माझ्याजवळ थोडी ठेवली हे दान देता,
तेच मारुन करु पहातो आज मन बेजार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

६.
दोन प्राणांची घडावी भेट कैसी, भिंत हे तन
काळ ना मोजीत घटका, शृंखलांचा शब्द झन-झन,

वेद अन्‌ जनरीत प्रहरी पाळतीवर नित्य माझ्या,

बद्ध असल्या बंधनांनी काय आशा करिल यौवन !

छोटिशी इच्छाहि माझी अडकुनी कैदेत पडली,
विश्व क्रीडांगण नसे हे, विश्व कारागार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

७.
शीत पाण्याची तृषा असता निखारे सेवले मी,
आणि चिंध्यांनी स्वत:ला त्या दिनी शृंगारले मी

वेष राजस घालण्याची प्रबळ इच्छा झालि जेव्हा,

संग्रहित करण्यास इच्छा खर्चले भांडार माझे;

वासना अत्युच्च असतानाच बनलो संयमी मी,
अन्‌ क्षुधारूपात कायम सर्व ते आहार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

८.
काल अथ अन्‌ इति उद्या ही प्रीतिची माझ्या कहाणी,
कोण मी, मागे उरावी का जगी माझी निशाणी ?

काय मी केले जगाने जे न यापूर्वीच केले ?

का खले जर्जर जगाला मम क्षणिक यौवन-तराणी ?

लपवणे जमते मला तर जग मला साधू समजते,
शत्रु माझे, हाय, बनले, निष्कपट व्यवहार माझे !

जग म्हणे की वासनामय होत हे उद्गार माझे !

सजा

2009-01-16T12:11:00.001+05:30

कोरडे राहो न डोळे, आसवांचा शाप दे
जे गुन्हे केलेत मी, पदरात त्यांचे माप दे

जे जसे सुचले मला, केले तसे त्या त्या क्षणी
पात्र नाही मी क्षमेला, फक्त पश्चात्ताप दे

तामसी आयुष्य गेले, शेवटी हा आव का?
तोड ती रुद्राक्षमाला, सोडुनी जपजाप दे

दे सजा, भाळावरीचा काढुनी तू घे मणी
मात्र माझ्या वेदनेला मृत्युचा उःशाप दे

कोरडा उपचार असतो वास्तपुस्तीचा इथे
पूस डोळे अन् खुशालीची जगाला थाप दे...

मधुशाला - ८

2008-12-21T15:38:00.005+05:30

कै. श्री. हरिवंशराय 'बच्चन' ह्यांच्या मधुशाला ह्या रुबाईसंग्रहातील काही रुबायांचा भावानुवाद करण्याचा हा प्रयत्न आहे.

मधुशाला- १
मधुशाला-२
मधुशाला-३
मधुशाला-४
मधुशाला-५
मधुशाला-६
मधुशाला-७

९१.
देख रहा हूँ अपने आगे कब से माणिक-सी हाला,
देख रहा हूँ अपने आगे कब से कंचन का प्याला,
'बस अब पाया!'- कह-कह कब से दौड़ रहा इसके पीछे,
किंतु रही है दूर क्षितिज-सी मुझसे मेरी मधुशाला

पाहत आहे समोर कधीचा माणिकवर्णाची हाला
पाहत आहे समोर माझ्या कधिचा सोन्याचा प्याला
धावत आहे त्याच्या मागे, "मिळालाच!" म्हणता म्हणता
क्षितिजासम पण दूरच असते माझ्यापासुन मधुशाला

९२.
कभी निराशा का तम घिरता, छिप जाता मधु का प्याला,
छिप जाती मदिरा की आभा, छिप जाती साकीबाला,
कभी उजाला आशा करके प्याला फिर चमका जाती,
आँखिमचौली खेल रही है मुझसे मेरी मधुशाला

कधी निराशेचा तम घेरे, लपतो मग मधुचा प्याला
लपते मग मदिरेची आभा, लपते मग साकीबाला
प्रकाश आशादायी पुन्हा प्याल्याला उजळुन जातो
लपाछपी माझ्याशी खेळत आहे माझी मधुशाला

९३.
'आ आगे' कहकर कर पीछे कर लेती साकीबाला,
होंठ लगाने को कहकर हर बार हटा लेती प्याला,
नहीं मुझे मालूम कहाँ तक यह मुझको ले जाएगी,
बढ़ा बढ़ाकर मुझको आगे, पीछे हटती मधुशाला

म्हणुनि, "पुढे ये", हात घेतसे मागे ती साकीबाला
ओठि लावण्या सांगुन वारंवार हटवते अन्‌ प्याला
ठाउक नाही घेउन ही जाणार मला आहे कुठवर
नादी लावुन, पुढे बोलवुन मागे हटते मधुशाला

९४.
हाथों में आने-आने में, हाय, फिसल जाता प्याला,
अधरों पर आने-आने में हाय, ढुलक जाती हाला,
दुनियावालो, आकर मेरी किस्मत की ख़ूबी देखो,
रह-रह जाती है बस मुझको मिलते-मिलते मधुशाला

हाती येता येता अवचित निसटुनिया जातो प्याला
ओठी येता येता सांडे, हाय, अचानक ती हाला
या लोकांनो, येउन माझ्या भाग्याचे वैशिष्ट्य पहा
राहुन जाते आहे मजला मिळता मिळता मधुशाला

९५.
प्राप्य नही है तो, हो जाती लुप्त नहीं फिर क्यों हाला,
प्राप्य नही है तो, हो जाता लुप्त नहीं फिर क्यों प्याला,
दूर न इतनी हिम्मत हारुँ, पास न इतनी पा जाऊँ,
व्यर्थ मुझे दौड़ाती मरु में मृगजल बनकर मधुशाला

प्राप्य नसे जर, सांगा, तर का लुप्त होत नाही हाला
प्राप्य नसे जर, सांगा, तर का लुप्त होत नाही प्याला
दूर न इतकी, प्रयत्न सोडू; जवळ न इतकी की मिळवू
व्यर्थ वाळवंटात दौडवी मृगजळ हो‍उन मधुशाला

९६.
मिले न, पर, ललचा ललचा क्यों आकुल करती है हाला,
मिले न, पर, तरसा तरसाकर क्यों तड़पाता है प्याला,
हाय, नियति की विषम लेखनी मस्तक पर यह खोद गई
'दूर रहेगी मधु की धारा, पास रहेगी मधुशाला!'

का करते उद्विग्न दाखवुन मोह न मिळणरी हाला
का जीवाची तडफड करतो तृषार्त ठेवुनिया प्याला
हाय, नियतिची क्रूर लेखणी कोरून गेली भाळावर
"राहील धारा दूर मधुची जवळ असुनही मधुशाला!"

९७.
मदिरालय में कब से बैठा, पी न सका अब तक हाला,
यत्न सहित भरता हूँ, कोई किंतु उलट देता प्याला,
मानव-बल के आगे निर्बल भाग्य, सुना विद्यालय में,
'भाग्य प्रबल, मानव निर्बल' का पाठ पढ़ाती मधुशाला

मदिरालयि बसलोय कधीचा, पिऊ न शकलो पण हाला
प्रयत्नपूर्वक भरतो मी पण उलथवतो कोणी प्याला
नशिबाहुन बलवान असे मानव-शक्ती, शाळा शिकवी
"भाग्य प्रबळ, मानव निर्बळ" हा धडा शिकवते मधुशाला

९८.
किस्मत में था खाली खप्पर, खोज रहा था मैं प्याला,
ढूँढ़ रहा था मैं मृगनयनी, किस्मत में थी मृगछाला,
किसने अपना भाग्य समझने में मुझसा धोखा खाया,
किस्मत में था अवघट मरघट, ढूँढ़ रहा था मधुशाला

खापर होते नशिबी माझ्या, शोधत होतो मी प्याला
शोधत होतो मृगनयनी मी, मृगजिन आले भाग्याला
नशीब ओळखण्य़ात स्वत:चे फसला का मजसम कोणी
नशिबी होते स्मशान दुर्गम, शोधत होतो मधुशाला

९९.
उस प्याले से प्यार मुझे जो दूर हथेली से प्याला,
उस हाला से चाव मुझे जो दूर अधर से है हाला,
प्यार नहीं पा जाने में है, पाने के अरमानों में!
पा जाता तब, हाय, न इतनी प्यारी लगती मधुशाला

हातापासून दूर असे जो तोच प्रिय मजला प्याला
ओठांपासुन दूर असे जी, हवीहवीशी ती हाला
प्रीति नसे प्राप्तीत, असे ती प्राप्तीच्या आशेमध्ये
मिळती जर का, नसती इतकी हवीहवीशी मधुशाला

१००.
साकी के पास है तिनक सी श्री, सुख, संपित की हाला,
सब जग है पीने को आतुर ले ले किस्मत का प्याला,
रेल ठेल कुछ आगे बढ़ते, बहुतेरे दबकर मरते,
जीवन का संघर्ष नहीं है, भीड़ भरी है मधुशाला

आहे साकीजवळ जराशी सुख-संपत्तीची हाला
पुन्हा पुन्हा पीण्याला आतुर सारे भाग्याचा प्याला
धकाधकीने काही निघती, बरेच मरती घुसमटुनी
नसे लढा जगण्याचा, ही तर गजबजलेली मधुशाला

१०१.
साकी, जब है पास तुम्हारे इतनी थोड़ी सी हाला,
क्यों पीने की अभिलषा से, करते सबको मतवाला,
हम पिस पिसकर मरते हैं, तुम छिप छिपकर मुसकाते हो,
हाय, हमारी पीड़ा से है क्रीड़ा करती मधुशाला

साकी आहे तुझ्याकडे जर इतकी थोडीशी हाला
नकोस पीण्याच्या आशेने धुंद करू प्रत्येकाला
पिचून मरतो आम्ही, अन्‌ तू लपून स्मित करतेस तिथे
व्यथा-वेदनांशीच आमच्या खेळत आहे मधुशाला

१०२.
साकी, मर खपकर यदि कोई आगे कर पाया प्याला,
पी पाया केवल दो बूंदों से न अधिक तेरी हाला,
जीवन भर का, हाय, पिरश्रम लूट लिया दो बूंदों ने,
भोले मानव को ठगने के हेतु बनी है मधुशाला

साकी, महत्प्रयासाने जर केला पुढे कुणी प्याला
दोन थेंब त्यालाही केवळ जमले पीणे तव हाला
जन्मभराच्या परिश्रमाला लुटले दोनच थेंबांनी
फसवण्यास भोळ्या जीवांना बनली आहे मधुशाला

१०३.
जिसने मुझको प्यासा रक्खा बनी रहे वह भी हाला,
जिसने जीवन भर दौड़ाया बना रहे वह भी प्याला,
मतवालों की जिहवा से हैं कभी निकलते शाप नहीं,
दुखी बनाय जिसने मुझको सुखी रहे वह मधुशाला!

तृषित ठेवले जिने मला ती चिरंजीव राहो हाला
जीवनभर पळविले मला तो चिरंजीव राहो प्याला
धुंद पिणार्‍यांच्या जिभेवर शापवाणीला स्थान नसे
दु:खी केले जिने मला ती सुखी असू दे मधुशाला

१०४.
नहीं चाहता, आगे बढ़कर छीनूँ औरों की हाला,
नहीं चाहता, धक्के देकर, छीनूँ औरों का प्याला,
साकी, मेरी ओर न देखो मुझको तिनक मलाल नहीं,
इतना ही क्या कम आँखों से देख रहा हूँ मधुशाला

मुळी न इच्छा की दुसर्‍यांची ओढून घेऊ मी हाला
मुळी न इच्छा, धक्के देऊन दुसर्‍यांचा घेऊ प्याला
नकोस पाहू, साकी, माझ्याकडे; नसे त्याची खंत
नसे थोडके हेही की मज दिसते आहे मधुशाला

१०५.
मद, मदिरा, मधु, हाला सुन-सुन कर ही जब हूँ मतवाला,
क्या गति होगी अधरों के जब नीचे आएगा प्याला,
साकी, मेरे पास न आना मैं पागल हो जाऊँगा,
प्यासा ही मैं मस्त, मुबारक हो तुमको ही मधुशाला

नशा चढे ऐकूनच केवळ मद, मदिरा, मधु अन्‌ हाला
काय अवस्था होइल माझी असेल जर ओठी प्याला
समीप, साकी, नकोस येऊ, वेड मला लागेल पुरे
तहानलेला तरी मस्त मी, तुम्हास लाभो मधुशाला

१०६.
क्या मुझको आवश्यकता है साकी से माँगूँ हाला,
क्या मुझको आवश्यकता है साकी से चाहूँ प्याला,
पीकर मदिरा मस्त हुआ तो प्यार किया क्या मदिरा से!
मैं तो पागल हो उठता हूँ सुन लेता यदि मधुशाला

गरज काय की साकीकडुनी मागू मी पीण्या हाला
गरज काय की साकीकडुनी मागू मी भरला प्याला
मद्यधुंद होण्यात नसे हो प्रेम खरे मदिरेवरती
पिसे लागती मला ऐकुनी नावच केवळ मधुशाला

१०७.
देने को जो मुझे कहा था दे न सकी मुझको हाला,
देने को जो मुझे कहा था दे न सका मुझको प्याला,
समझ मनुज की दुर्बलता मैं कहा नहीं कुछ भी करता,
किन्तु स्वयं ही देख मुझे अब शरमा जाती मधुशाला

कबूल जे केले होते ते देउ न शकली मज हाला
कबूल जे केले होते ते देउ न शकला मज प्याला
उमजुन मनुजाची दुर्बलता काही बोलत नाही मी
स्वये, परंतु, मजला पाहून लाजे आता मधुशाला

१०८.
एक समय संतुष्ट बहुत था पा मैं थोड़ी-सी हाला,
भोला-सा था मेरा साकी, छोटा-सा मेरा प्याला,
छोटे-से इस जग की मेरे स्वर्ग बलाएँ लेता था,
विस्तृत जग में, हाय, गई खो मेरी नन्ही मधुशाला!

एके काळी असायचो संतुष्ट मिळुन थोडी हाला
साकी होती भोळी माझी, छोटासा होता प्याला
छोट्याशा माझ्या विश्वाची उतरवायचा स्वर्ग नजर
अफाट जगती, हाय, हरवली माझी छोटी मधुशाला

१०९.
बहुतेरे मदिरालय देखे, बहुतेरी देखी हाला,
भाँति भाँति का आया मेरे हाथों में मधु का प्याला,
एक एक से बढ़कर, सुन्दर साकी ने सत्कार किया,
जँची न आँखों में, पर, कोई पहली जैसी मधुशाला

अनेक मदिरालये पाहिली, खूप पाहिल्या मी हाला
तर्‍हे-तर्‍हेचा आला माझ्या हाती मद्याचा प्याला
एकापेक्षा एक देखण्या साकींनी स्वागत केले
तरी भावली ना डोळ्यांना जशी जुनी ती मधुशाला

११०.
एक समय छलका करती थी मेरे अधरों पर हाला,
एक समय झूमा करता था मेरे हाथों पर प्याला,
एक समय पीनेवाले, साकी आलिंगन करते थे,
आज बनी हूँ निर्जन मरघट, एक समय थी मधुशाला

एके काळी उसळत होती माझ्या अधरांवर हाला
एके काळी डोळायाचा माझ्या हातांवर प्याला
एके काळी होते, साकी, पीणारे मारीत मिठ्या
झाली निर्जन स्मशान, होती एके काळी मधुशाला

१११.
जला हृदय की भट्टी खींची मैंने आँसू की हाला,
छलछल छलका करता इससे पल पल पलकों का प्याला,
आँखें आज बनी हैं साकी, गाल गुलाबी पी होते,
कहो न विरही मुझको, मैं हूँ चलती फिरती मधुशाला!

पेटवली हृदयाची भट्टी काढाया अश्रूहाला
झुळुझुळु वाहे, ओसंडे ज्यामुळे पापण्यांचा प्याला
नयनांची झाली साकी अन्‌ गाल गुलाबी पीणारे
म्हणू नका मज विरही, मी तर आहे सजीव मधुशाला

११२.
कितनी जल्दी रंग बदलती है अपना चंचल हाला,
कितनी जल्दी घिसने लगता हाथों में आकर प्याला,
कितनी जल्दी साकी का आकर्षण घटने लगता है,
प्रात नहीं थी वैसी, जैसी रात लगी थी मधुशाला

रंग आपला बदलत जाते वेगाने चंचल हाला
झिजू लागतो वेगाने तो हाती येउनिया प्याला
जलत गतीने घटू लागते साकीचे आकर्षणही
पहाटेस ती नव्हती जैसी रात्री दिसली मधुशाला

११३.
बूँद बूँद के हेतु कभी तुझको तरसाएगी हाला,
कभी हाथ से छिन जाएगा तेरा यह मादक प्याला,
पीनेवाले, साकी की मीठी बातों में मत आना,
मेरे भी गुण यों ही गाती एक दिवस थी मधुशाला

छळेल थेंबा-थेंबासाठी कधीतरी तुजला हाला
कधीतरी काढून घेतला जाइल हा मादक प्याला
मधुरभाषिणी साकीवर तू नको विसंबूस, पिणार्‍या
असेच माझे करायची गुणगान कधी ही मधुशाला

११४.
छोड़ा मैंने पथ मतों को तब कहलाया मतवाला,
चली सुरा मेरा पग धोने तोड़ा जब मैंने प्याला,
अब मानी मधुशाला मेरे पीछे पीछे फिरती है,
क्या कारण? अब छोड़ दिया है मैंने जाना मधुशाला

मस्त, धुंद मी ठरलो तेव्हा त्यजले जेव्हा पंथाला
सुरा धुण्या पद आली माझे फोडल्यावरी मी प्याला
माझ्या पाठी-पाठी फिरते आता मानी मधुशाला
कारण? कारण हेच असे की मीच सोडली मधुशाला

११५.
यह न समझना, पिया हलाहल मैंने, जब न मिली हाला,
तब मैंने खप्पर अपनाया ले सकता था जब प्याला,
जले हृदय को और जलाना सूझा, मैंने मरघट को
अपनाया जब इन चरणों में लोट रही थी मधुशाला

नकोस समजू विष प्यालो मी कारण मज न मिळे हाला
हाती मी खापरी घेतली जरी मिळत होता प्याला
जाळायाचे सुचले मजला भग्न काळजाला जेव्हा
जवळ स्मशाना केले, असता लोळत पायी मधुशाला

११६.
कितनी आई और गई पी इस मदिरालय में हाला,
टूट चुकी अब तक कितने ही मादक प्यालों की माला,
कितने साकी अपना अपना काम खतम कर दूर गए,
कितने पीनेवाले आए, किन्तु वही है मधुशाला

अनेक आल्या, प्याल्या गेल्या मदिरालयात ह्या हाला
आजपावेतो कितीक तुटल्या मादक प्याल्यांच्या माला
किती संपवुन काम आपले निघुनीया गेल्या साकी
कितीतरी पीणारे आले, तीच राहिली मधुशाला

११७.
कितने होठों को रक्खेगी याद भला मादक हाला,
कितने हाथों को रक्खेगा याद भला पागल प्याला,
कितनी शक्लों को रक्खेगा याद भला भोला साकी,
कितने पीनेवालों में है एक अकेली मधुशाला

अधरांना स्मरणात किती ठेवील तरी मादक हाला
हातांना स्मरणात किती ठेवील तरी वेडा प्याला
किती चेहरे ठेवील ती लक्षात तरी भोळी साकी
कितीतरी पीणारे आणिक एक एकटी मधुशाला

११८.
दर दर घूम रहा था जब मैं चिल्लाता - हाला! हाला!
मुझे न मिलता था मदिरालय, मुझे न मिलता था प्याला,
मिलन हुआ, पर नहीं मिलनसुख लिखा हुआ था किस्मत में,
मैं अब जमकर बैठ गया हूँ, घूम रही है मधुशाला

दारोदार फिरत मी असता किंचाळत, "हाला! हाला!"
सापडले ना मज मदिरालय, सापडला नाही प्याला
मीलन घडले परंतु नव्हते मीलन-सुख लिहिले नशिबी
स्थिरावुनी आता मी बसलो, फिरते आहे मधुशाला

११९.
मैं मदिरालय के अंदर हूँ, मेरे हाथों में प्याला,
प्याले में मदिरालय बिंबित करनेवाली है हाला,
इस उधेड़-बुन में ही मेरा सारा जीवन बीत गया -
मैं मधुशाला के अंदर या मेरे अंदर मधुशाला!

आहे मदिरालयात मी अन्‌ आहे मम हाती प्याला
प्याल्यामध्ये मदिरालय प्रतिबिंबित करणारी हाला
व्यतीत झाले गोंधळात ह्या आयुष्यच सारे माझे
मधुशालेत मी आहे कि माझ्यात वसे ती मधुशाला

१२०.
किसे नहीं पीने से नाता, किसे नहीं भाता प्याला,
इस जगती के मदिरालय में तरह-तरह की है हाला,
अपनी-अपनी इच्छा के अनुसार सभी पी मदमाते,
एक सभी का मादक साकी, एक सभी की मधुशाला

पीण्याशी सार्‍यांचे नाते, सर्वांना भावे प्याला
तर्‍हे-तर्‍हेची ह्या जगताच्या मदिरालयि आहे हाला
इच्छेला अनुसरुन आपल्या झिंगतात येथे सारे
मादक साकी एक तयांची, एक तयांची मधुशाला

१२१.
वह हाला, कर शांत सके जो मेरे अंतर की ज्वाला,
जिसमें मैं बिंबित-प्रतिबिंबित प्रतिपल, वह मेरा प्याला,
मधुशाला वह नहीं जहाँ पर मदिरा बेची जाती है,
भेंट जहाँ मस्ती की मिलती मेरी तो वह मधुशाला

ती हाला, जी शांतवेल ही माझ्या अंतरिची ज्वाला
क्षणोक्षणी प्रतिबिंब ज्यात मम दिसेल तो माझा प्याला
ती मधुशाला नाही जेथे मदिरेची विक्री होते
जिथे मिळे उपहार नशेचा त्यास मानतो मधुशाला

१२२.
मतवालापन हाला से ले मैंने तज दी है हाला,
पागलपन लेकर प्याले से, मैंने त्याग दिया प्याला,
साकी से मिल, साकी में मिल अपनापन मैं भूल गया,
मिल मधुशाला की मधुता में भूल गया मैं मधुशाला

हालेची घेउनिया धुंदी त्यजली आहे मी हाला
वेडेपण प्याल्याचे घेउन त्यजला आहे मी प्याला
एकरूप झालो साकीशी, माझा मी उरलो नाही
मधुशालेच्या मधुरतेत मिसळून विसरलो मधुशाला

१२३.
मदिरालय के द्वार ठोंकता किस्मत का छंछा प्याला,
गहरी, ठंडी सांसें भर भर कहता था हर मतवाला,
कितनी थोड़ी सी यौवन की हाला, हा, मैं पी पाया!
बंद हो गई कितनी जल्दी मेरी जीवन मधुशाला

दार ठोठवी मधुशालेचे नशिबाचा खाली प्याला
घेत उसासे धुंद मद्यपी कोसत बसती भाग्याला
तारुण्याची फारच थोडी हाला मी प्राशू शकलो
बंद जाहली फारच लवकर माझी जीवन-मधुशाला

१२४.
कहाँ गया वह स्वर्गिक साकी, कहाँ गयी सुरिभत हाला,
कहाँ गया स्वपिनल मदिरालय, कहाँ गया स्वर्णिम प्याला!
पीनेवालों ने मदिरा का मूल्य, हाय, कब पहचाना?
फूट चुका जब मधु का प्याला, टूट चुकी जब मधुशाला

कुठे लुप्त ती स्वर्गिय साकी, कुठे लुप्त सुरभित हाला
कुठे लुप्त स्वप्निल मदिरालय, कुठे लुप्त स्वर्णिम प्याला
तेव्हा कळले पीणार्‍यांना मोल, हाय, त्या मदिरेचे
फुटला जेव्हा मधुचा प्याला अन्‌ कोसळली मधुशाला

१२५.
अपने युग में सबको अनुपम ज्ञात हुई अपनी हाला,
अपने युग में सबको अदभुत ज्ञात हुआ अपना प्याला,
फिर भी वृद्धों से जब पूछा एक यही उत्तर पाया -
अब न रहे वे पीनेवाले, अब न रही वह मधुशाला!

अपुल्या काळि प्रत्येका अनुपम वाटे अपुली हाला
अपुल्या काळी प्रत्येका अद्भुत वाटे अपुला प्याला
तरिही विचारता वृद्धांना हेच एक उत्तर येते -
"उरले नाहीत ते पिणारे, ना उरली ती मधुशाला!"

१२६.
'मय' को करके शुद्ध दिया अब नाम गया उसको, 'हाला'
'मीना' को 'मधुपात्र' दिया 'सागर' को नाम गया 'प्याला',
क्यों न मौलवी चौंकें, बिचकें तिलक-त्रिपुंडी पंडित जी
'मय-महिफल' अब अपना ली है मैंने करके 'मधुशाला'

करुनी 'मया'ची शुद्धी आता नाव दिले त्याला हाला
'मीना'चे मधुपात्र जाहले, नाव 'सागरा'ला 'प्याला'
बघुन अचंबित का न मौलवी, टिळाधारि पंडित व्हावे
'मय-मैफल' स्वीकृत मी केली नाव देउनी 'मधुशाला'

१२७.
कितने मर्म जता जाती है बार-बार आकर हाला,
कितने भेद बता जाता है बार-बार आकर प्याला,
कितने अर्थों को संकेतों से बतला जाता साकी,
फिर भी पीनेवालों को है एक पहेली मधुशाला

किती मर्म जाणवून जाते पुन्हा पुन्हा येउन हाला
सांगुन जातो किती रहस्य पुन्हा पुन्हा येउन प्याला
संकेतांतून अर्थ केव्हढे सांगुनिया जाते साकी
तरिही सार्‍या पीणार्‍यांना आहे कोडे मधुशाला

१२८.
जितनी दिल की गहराई हो उतना गहरा है प्याला,
जितनी मन की मादकता हो उतनी मादक है हाला,
जितनी उर की भावुकता हो उतना सुन्दर साकी है,
जितना ही जो रिसक, उसे है उतनी रसमय मधुशाला

खोल हृदय जितके आहे तितकाच खोल आहे प्याला
मनात मादकता जितकी तितकी मादक आहे हाला
उरात जितकी भावुकता तितकी सुंदर दिसते साकी
रसिक असे जो जितका तितकी त्यास रसमयी मधुशाला

१२९.
जिन अधरों को छुए, बना दे मस्त उन्हें मेरी हाला,
जिस कर को छू दे, कर दे विक्षिप्त उसे मेरा प्याला,
आँख चार हों जिसकी मेरे साकी से दीवाना हो,
पागल बनकर नाचे वह जो आए मेरी मधुशाला

स्पर्शे ज्या अधरांस तयांना धुंद करी माझी हाला
ज्या हातांना स्पर्श करे, विक्षिप्त करे माझा प्याला
नजरभेट माझ्या साकीशी होई तो नादी लागे
वेडा हो‍उन नाचे तो जो पाही माझी मधुशाला

१३०.
हर जिहवा पर देखी जाएगी मेरी मादक हाला
हर कर में देखा जाएगा मेरे साकी का प्याला
हर घर में चर्चा अब होगी मेरे मधुविक्रेता की
हर आंगन में गमक उठेगी मेरी सुरिभत मधुशाला

दिसेल प्रत्येकाच्या जीभेवर माझी मादक हाला
दिसेल प्रत्येकाच्या हाती माझ्या साकीचा प्याला
घराघरातून चर्चा होईल मधुविक्रेत्याची माझ्या
घमघमेल प्रत्येक अंगणी माझी सुरभित मधुशाला

१३१.
मेरी हाला में सबने पाई अपनी-अपनी हाला,
मेरे प्याले में सबने पाया अपना-अपना प्याला,
मेरे साकी में सबने अपना प्यारा साकी देखा,
जिसकी जैसी रुचि थी उसने वैसी देखी मधुशाला

सापडली हालेत माझिया सार्‍यांना अपुली हाला
सापडला प्याल्यात माझिया सार्‍यांनाअपुला प्याला
माझ्या साकीमध्ये पाहिली सार्‍यांनी अपुली साकी
ज्याची जैसी रुची, पाहिली त्याने तैसी मधुशाला

१३२.
यह मदिरालय के आँसू हैं, नहीं-नहीं मादक हाला,
यह मदिरालय की आँखें हैं, नहीं-नहीं मधु का प्याला,
किसी समय की सुखदस्मृति है साकी बनकर नाच रही,
नहीं-नहीं कवि का हृदयांगण, यह विरहाकुल मधुशाला

मद्यगृहाचे अश्रू हे तर, नाही ही मादक हाला
मद्यगृहाचे असती डोळे, नाही हा मधुचा प्याला
कधी काळची सुखद आठवण नाचे साकी हो‍उनिया
हे नाही कविचे हृदयांगण, ही विरहाकुल मधुशाला

१३३.
कुचल हसरतें कितनी अपनी, हाय, बना पाया हाला,
कितने अरमानों को करके ख़ाक बना पाया प्याला!
पी पीनेवाले चल देंगे, हाय, न कोई जानेगा,
कितने मन के महल ढहे तब खड़ी हुई यह मधुशाला!

किती कामना तुडवुन अपुल्या, हाय, बनवु शकलो हाल
राख किती इच्छांची करुनी बनवू शकलो मी प्याला
पिऊन जातिल पीणारे पण कळेल कोठे कोणाला
किती भंगले महाल मनिचे तेव्हा बनली मधुशाला

१३४.
विश्व तुम्हारे विषमय जीवन में ला पाएगी हाला
यदि थोड़ी-सी भी यह मेरी मदमाती साकीबाला,
शून्य तुम्हारी घड़ियाँ कुछ भी यदि यह गुंजित कर पाई,
जन्म सफल समझेगी जग में अपना मेरी मधुशाला

जगा, विषारी जीवनात तव जर आणू शकली हाला
फार नव्हे, थोडीशीही माझी मादक साकीबाला
तुझे शून्यवत क्षण थोडेही गुंजित जर ती करु शकली
जन्म सफल समजेल आपला जगात माझी मधुशाला

१३५.
बड़े-बड़े नाज़ों से मैंने पाली है साकीबाला,
किलत कल्पना का ही इसने सदा उठाया है प्याला,
मान-दुलारों से ही रखना इस मेरी सुकुमारी को,
विश्व, तुम्हारे हाथों में अब सौंप रहा हूँ मधुशाला

लाडाकोडाने वाढवली आहे मी साकीबाला
धरला हाती हिने नेहमी ललित कल्पनांचा प्याला
मानाने अन्‌ प्रेमाने ठेवा सुकुमारीला माझ्या
जगा, तुझ्या हाती मी आता सोपवतो ही मधुशाला

...................................................................................................................................

'मधुशाला' कवितासंग्रहाच्या परिशिष्टातील चार रुबाया :

१.
स्वयं नहीं पीता, औरों को, किन्तु पिला देता हाला,
स्वयं नहीं छूता, औरों को, पर पकड़ा देता प्याला,
पर उपदेश कुशल बहुतेरों से मैंने यह सीखा है,
स्वयं नहीं जाता, औरों को पहुंचा देता मधुशाला

स्वये न मी पीतो, दुसर्‍यांना पण पाजत असतो हाला
स्पर्श न करतो स्वये तरी मी दुसर्‍यांना देतो प्याला
पण उपदेश-कुशल लोकांच्याकडून आहे शिकलो मी
इतरांना पाठवतो तेथे, स्वत: टाळतो मधुशाला

२.
मैं कायस्थ कुलोदभव मेरे पुरखों ने इतना ढ़ाला,
मेरे तन के लोहू में है पचहत्तर प्रतिशत हाला,
पुश्तैनी अधिकार मुझे है मदिरालय के आँगन पर,
मेरे दादों परदादों के हाथ बिकी थी मधुशाला

मी कायस्थ कुलोद्भव ज्याच्या वंशाच्या हाती प्याला
तीन चतुर्थांश शोणित माझ्या शरिराचे आहे हाला
मद्यगृहाच्या अंगणावरति हक्क वारशाने आहे
माझ्या आजा-पणजांनी ही विकत घेतली मधुशाला

३.
बहुतों के सिर चार दिनों तक चढ़कर उतर गई हाला,
बहुतों के हाथों में दो दिन छलक झलक रीता प्याला,
पर बढ़ती तासीर सुरा की साथ समय के, इससे ही
और पुरानी होकर मेरी और नशीली मधुशाला

बहुतेकांना चार दिवस चढली व उतरलीही हाला
सांडत सांडत रिता जाहला दोनच दिवसांनी प्याला
काळासोबत प्रभाव वाढे परंतु मद्याचा म्हणुनी
जितकी माझी जुनी तेव्हढी अधिकच मादक मधुशाला

४.
पित्र पक्ष में पुत्र उठाना अर्ध्य न कर में, पर प्याला
बैठ कहीं पर जाना, गंगा सागर में भरकर हाला
किसी जगह की मिटटी भीगे, तृप्ति मुझे मिल जाएगी
तर्पण अर्पण करना मुझको, पढ़ पढ़ कर के मधुशाला

नकोस घेऊ अर्घ्य करी तू, पितृपक्षी घे तू प्याला
निवांत कोठेतरी बैस तू, गंगाजळि मिसळुन हाला
भिजोत माती कुठलीही, निश्चित तृप्ती मजला लाभे
तर्पण अर्पण कर तू मजला वाचुनिया ही 'मधुशाला'

इति भावानुवाद

रक्त हृदयाचे भरावे लागते

2008-12-20T12:36:00.006+05:30

रक्त हृदयाचे भरावे लागते
चित्र तेव्हा प्रीतिचे साकारते

भासते लावण्य चंद्रासारखे
वाढते, जाते लया, डागाळते

बांध बहराच्या पुराला घालता
साचते, आयुष्य मग शेवाळते

चालते ज्याची मशागत एव्हढी
बाग सुकल्यावीण कोठे राहते ?

दर्पणाला प्रश्न पडतो नेहमी
सरपणाचे का प्रसाधन चालते ?

उमलणे नांदी असो, मृत्यो, तुझी
उमलल्यावाचून कोणी राहते ?

खूप काही आड दडलेले असे
मौन भिंतींचे घराला सांधते

पडदा

2008-12-17T07:33:00.000+05:30

अनोळखी डोळ्यांनी मजला पाहून गेली
जुन्या चुकांची पुनरावृत्ती टाळून गेली

दिला न परिचय, ना विस्कटला कोरा चेहरा
घडी नव्या आयुष्याची सांभाळून गेली

कशास संवादांना आता देऊ उजाळा ?
अखेरच्या अंकावर पडदा पाडून गेली

अमोघ खच बाणांचा हृदयी येऊन पडला
कमान भुवयांची किंचित उंचावून गेली

मिलिंद, रसपानाची द्यावी सोडून आशा
फुले उमलली प्रीतीची, कोमेजून गेली...

पाखंड

2008-11-25T15:58:00.001+05:30

आधीच माझे प्रेरणेशी वैर आहे
वाटे तिला की काव्य माझे स्वैर आहे
मी गुणगुणाया लागलो ही चूक झाली
हे पायरी सोडून बसणे गैर आहे

आक्षेप त्यांचा काय हे माहीत नाही
अन् स्पष्ट त्यांची सांगण्याची रीत नाही

ढुंकूनही सारस्वतांनी का बघावे?
त्यांच्या धुळीचा मी टिळा लावीत नाही

त्यांच्या गुरुंच्या थोरवीला मान देतो
इतरेजनांना ऐकण्या पण भीत नाही

हे वागणे पाखंड का पंथास वाटे
एकाच मूर्तीवर फुले वाहीत नाही

बा विठ्ठला, समजाव बडव्यांना तुझ्या की
घालून कुंपण धर्म विस्तारीत नाही

ते झापडे काढावया नसतात राजी
विश्वास माझा आंधळ्या भक्तीत नाही

दिसतो सडा जेथे गुणांचा, वेचतो मी
काट्या-फुलांचा भेद मग ठेवीत नाही

डोकावतो मी माणसांच्या अंतरीही
देवत्व देवाचेच गोंजारीत नाही

लढतोच आहे जन्मभर मी सावल्यांशी
आयुष्य सरले; हार नाही, जीत नाही...